معنا مفهوم روزه رمضان. فلسفه آثار فضایل ادیان. خطبه شعبانيه و علی ع
سایت جدید تاریخی فرهنگی قرآنی 2
m5736z
blog.ir.
روزه در اسلام
تاریخ روزه، برای اولین بار در اسلام به سال 6 ه.ق میرسد، زمانی كه پیامبر ص و پس از صلح حدیبیه، راهی مدینه شدند، ایشان در مدینه اعمال ماه رمضان و سپس شوال را بجا آوردند. اسلام جایگاه خاصی برای روزه قائل میباشد، تا آنجا كه در حدیثی از پیامبر ص یكی از ستونهای محكمی كه اسلام برآن استوار گردیده را، روزهداری در ماه رمضان میشمردند. و در جایی دیگر یكی از سه ساحت بهرهبرداری از اسلام را روزه میدانند.
تعریف روزه: روزه از جمله اعمال عبادی است كه خداوند به آن امر فرموده كه در آن، انسان در طول مدت معین و ساعات خاصی از شبانه روز، از خوردن و آشامیدن و ... در برخی موارد، حتی صحبت كردن دست میكشد. روزه در گام اول عبارت از حفظ شكم و شهوت از خوردن و آشامیدن و بهره گیری از غریزه جنسی و رعایت آداب ظاهری. در گام بعد حفظ زبان، گوش، چشم، دست و پا و سایر اعضا و جوارح از گناهان را دربر میگیرد كه در صورت عدم رعایت آنها، روزه باطل میگردد. اما همه اینها بهانهای است تا انسان بیشتر به نفس خود توجه پیدا كند. هدف نهایی روزه، رسیدن به این مرحله است كه آن روزه قلب از هموم دنیوی و افكار پست و نگهداری او از ماسوی الله میباشد. علی ع میفرماید: «روزه دل با ارزشتر از روزه زبان و روزه زبان، باارزشتر از روزه شكم است.»
شرایط روزه: پیامبر ص فرمودند: «سكوت روزه دار، ستایش خداست.» و ثمره بزرگ سكوت، تذكر میباشد. كه حكمت را به ارمغان میآورد. در سوره مریم به صورت شفاهی به مقوله سكوت در روزه پرداخته . در این سوره به حضرت مریم وحی میشود: بگو برای خدا روزه نذر كردهام، پس امروز با بشری سخن نمیگویم. در این راستا حدیثی از امام صادق ع مقوم بحث است. ایشان روزهدار را حتی از مجادله و سوگند راست منع مینماید. همه شرایطی كه در مورد روزه ذكر گردید، باید در ظرف زمانی خاص واقع گردد، زیرا تنها ماه مبارك رمضان است كه ماه برگزیده خداست تا مسلمانان ابتدا تا انتهای آن روزه بگیرند. هیچ كس، حق ندارد بدون دلیل موجه شرعی، روزه این روزها را ترك نماید. آنچه ارزش روزه را مضاعف مینماید، واقع شدن آن در ماه مبارك رمضان است، ماهی كه قرآن در آن نازل شده و پیامبر ص در این ماه شروع به تنزیل قرآن نموده. پس از همه آنچه ذكر گردید، شخص روزه دار، باید شرایط روحی خود را برای روزه گرفتن آماده سازد. امام صادق ع فرمود: موقعی كه روزه میگیری، خود را به آخرت، نزدیك ببین و با خضوع و خشوع و شكستگی و خواریاش، مانند بندهای كه از مولای خود ترسان است. دلت را از عیوب و باطنت را از حیلهها و منكرها پاك كن و از هرچه غیرخداست. بیزاری جوی، در روزه خود، تنها خدا را سرپرست خود بدان و آن گونه كه شایسته است از خداوندی كه بر همه غالب است بترس. در روزهایی كه روزه میگیری، روح و بدنت را به خدای متعال بده و قلب خود را برای محبت او و بدنت را برای عمل به دستوراتش و چیزهایی كه از تو خواسته ، آزاد گردان .... » نتیجه روزه، معرفت به خداوند است و شكرگزاری از او بخاطر اینكه ما را هدایت نموده، كسانی كه به این مرحله برسند، مورد آمرزش خدا قرار گرفته به اجر عظیمی میرسند. ماه مبارك رمضان، بهترین فرصت برای كسب آمرزش خداوند است. پیامبر ص فرمود: «هركس ماه مبارك را از دست دهد و آمرزیده نشود، خدا او را نیامرزد.»
آثار روزه: روزه، آثار ظاهری و باطنی فراوانی را در پی دارد. روزه در حداقل و اولین پیامد، به انسان سلامتی میدهد. البته، این همه اهداف آن نمیباشد، هدف و اثر اصلی روزه در حدیثی قدسی به خوبی بیان شده؛ «نتیجه روزه كم خوری و كم گویی است كه حكمت را به ارمغان میآورد. حكمت نیز، معرفت و یقین را در پی دارد. وقتی بندهای به یقین برسد، باكی ندارد كه چگونه روزگار را سپری كند در سختی یا آسایش و این مقام خوشنودهاست. هركس طبق خشنودی من رفتار كند، سه خصلت به او میدهم: شكری كه نادانی همراه آن نباشد، یادی كه فراموشی نداشته باشد و دوستیای كه دوستی مرا به دوستی آفریدگانم ترجیح ندهد. هنگامی كه او مرا دوست داشت. من هم او را دوست خواهم داشت؛ دوستی او را در دل بندگانم انداخته و چشم قلب او را به عظمت جلالم میگشایم و علم آفریدگانم را از او پنهان نمیدارم؛ در تاریكی شب و روشنایی روز با او مناجات میكنم... » در پایان انسانی كه به حقایق روزه دست یافته، به قرب و معرفت الهی نایل میشود و خدا هیچ مانعی بین او و خود قرار نمیدهد كه این مقام دوستان خداوند است.
كاربرد روزه در قوانین اجتماعی: روزه وسیلهای برای تنبیه و تهذیب نفس است از این رو، خداوند آن را برای بهبود عمیق روابط اجتماعی دایر نموده، در قرآن به كاربرد روزه درد و مورد قصاص و كفاره میپردازد.
الف- قصاص: از جمله كاربردهای مهم و جالب روزه در شرع اسلام قصاص میباشد. خداوند میفرماید: «... در قصاص نفس غیرعمد مسلمان، كسی كه مال برای دیه ندارد، دو ماه پیاپی ، روزه بگیرد كه بخشایشی است از ناحیه خداوند.» با این آیه، دو ماه روزه، بر شخصی بیبضاعت كه توانایی پرداخت دیه را ندارد واجب میشود.
ب- كفاره: از دیگر كاربردهای روزه در فقه اسلامی در مقوله كفاره میباشد، كفاره به معنای پوشاندن و عبارت است از عملی كه به گونهای، زشتی معصیتی را بپوشاند. كفاره چیزی است كه گناه را بپوشاند.
ج- قسم: خدا قسمهایی را كه منجر به بستن پیمان میشود، مواخذه نموده و كفاره ای برای آن تعیین مینماید. در مورد كسی هم كه استطاعت مالی ندارد، سه روز روزه را در نظر میگیرد. تا با این كار، عمل به سوگندها را محكم نماید. مورد دیگری كه قرآن از روزه به عنوان كفاره، اشاره مینماید آیه 59 مائده میباشد برای كسی كه در حال احرام شكار كند، در حالی كه استطاعت ندارد. «به جای اطعام هر مسكین، یك روز، روزه بگیرد تا كیفر نافرمانی را بچشد.» این گونه خداوند، تنبیه لازم را اجرا مینماید.
ویژگی ها و آداب ماه مبارک رمضان فضایل كلی ماه رمضان
در بین ماه های سال قمری، ماه مبارك رمضان، از قداست و جایگاه ویژه ای برخوردار است چنانكه در دعای مخصوص آن می خوانیم: و هذا شهر عظمته و كرمته و شرفته و فضلته علی الشهور.؛1 و رمضان، ماهی است كه او را عظمت و كرامت و شرافت، و فضیلت دادی، نسبت به ماه های دیگر. رسول خدا(ص): اگر كسی در این ماه، یك آیه از قرآن، تلاوت كند، ثوابش مثل كسی كه در غیر ماه رمضان، یك بار قرآن را ختم كرده .2 امام صادق (ع) : هركس در ماه رمضان، صدقه ای بدهد خداوند هفتاد نوع، بلا را از او دور می كند.3 حضرت علی(ع) از پیامبر خاتم(ص) : «هیچ مؤمنی نیست كه ماه رمضان را، به حساب خدا، روزه بگیرد، مگر آن كه خدای تبارك و تعالی، هفت خصلت را برای او لازم گرداند، هرچه حرام در پیكرش باشد محو و ذوب گرداند. به رحمت خدای عزوجل نزدیك می شود. (با روزه خویش) خطای پدرش حضرت آدم را می پوشاند. خداوند لحظات جان دادن را، برای او، آسان كند. از گرسنگی و تشنگی روز قیامت در امان است. خدای عزوجل از خوراكی های لذیذ بهشتی او را نصیب دهد. و بالاخره خدای عزوجل، برائت و بیزاری از آتش دوزخ را به او عطا فرماید. (پرسش كننده در این حدیث مفصل، عالم یهودی بود) كه عرض كرد راست گفتی ای محمد.4 ماه مبارك رمضان علاوه بر این كه ماه عبودیت و بندگی، و ماه غفران و رحمت الهی است، از جهات دیگر نیز حائز اهمیت است:
1) ماه نزول قرآن اولین ویژگی و امتیاز ماه مبارك رمضان، نزول قرآن كریم بر قلب نازنین پیامبر خدا(ص) برای نجات و هدایت انسان ها است : «ماه رمضان، ماهی است كه قرآن به عنوان راهنمایی مردم و نشانه های هدایت و فرق میان حق و باطل در آن، نازل شده است. 5 «ما قرآن را در شب مبارك فرو فرستادیم.»6
2) شب قدر و تعیین سرنوشت دومین ویژگی كه باعث فضیلت ماه مبارك رمضان شده قرارگرفتن شب قدر و تعیین سرنوشت، است. ما آن ]قرآن[ را، در شب قدر، نازل كردیم. و تو، چه می دانی شب قدر چیست؟ شب قدر ]در مقام و مرتبه[ از هزار ماه، بهتر و بالاتر است. ظاهراً مراد از قدر، تقدیر و تعیین و اندازه گیری است، خدای تعالی در آن شب، حوادث یكسال ]از آن شب تا شب قدر سال آینده[ را تقدیر می نماید، زندگی و مرگ، رزق ، سعادت و شقاوت و چیزهایی از این قبیل را مقدر می سازد.7 امام باقر (ع) معنای آیه انا انزلناه فی لیله مباركه : شب قدر كه همه ساله در ماه رمضان در دهه آخرش، تجدید می شود، شبی است كه قرآن، جز در آن شب، نازل نشده، و آن شبی است كه خدای تعالی درباره اش فرموده: فیها یفرق كل امر حكیم در آن شب، هر حادثه ای كه باید در طول آن سال، واقع گردد، تقدیر می شود، چه خیر و چه شر، چه طاعت و چه معصیت، و چه فرزندی كه قرار است متولد شود، و یا اجلی كه بناست فرا رسد، و یا رزقی كه قرار است (تنگ و یا وسیع) برسد، پس آنچه در این شب، مقدر شود، و قضایش رانده شود، قضایی حتمی است، ولی در عین حال، مشیت خدای تعالی در آنها محفوظ است. 8 حضرت موسی (ع) در مناجات با خدای سبحان، می فرماید: خداوندا! می خواهم به تو نزدیك شوم، فرمود: قرب من، برای كسی است كه شب قدر، بیدار شود. گفت: خداوندا! رحمتت را می خواهم، فرمود: رحمتم برای كسی است كه در شب قدر به مسكینان رحمت كند. گفت: خداوندا! جواز گذشتن از صراط را از تومی خواهم، فرمود: جواز صراط برای كسی است كه در شب قدر، صدقه ای بدهد. گفت: خداوندا! از درختان بهشت و از میوه هایش می خواهم، فرمود: آن ها برای كسی است كه در شب قدر، تسبیح كند. گفت: خداوندا! رهایی از جهنم را می خواهم، فرمود: رهایی از جهنم برای كسی است كه در شب قدر،استغفار كند. گفت: خداوندا! خشنودی تو را می خواهم، فرمود: خشنودی من برای كسی است كه درشب قدر، دو ركعت نماز بگذارد.9
3) نزول ملائكه و روح سومین ویژگی ماه مبارك رمضان، نزول ملائكه و روح درشب قدر است. فرشتگان و روح درآن شب به اذن پروردگارشان برای ]تقدیر[ هركاری نازل می شوند، شبی است پر از سلامت ] و بركت ورحمت[ تا طلوع صبح.» (قدر 4و5) ابن عباس از رسول خدا (ص) : وقتی شب قدر می شود، ملائكه ای كه ساكن در سدره المنتهی هستند و جبرئیل، یكی از ایشان است، نازل می شوند، درحالی كه جبرئیل به اتفاق سایر سكان نامبرده، پرچم هایی را، به همراه دارند، یك پرچم، بالای قبر من، و یكی بربالای بیت المقدس، و پرچمی درمسجد الحرام و پرچمی بر طور سینا، نصب می كنند، و هیچ مؤمن و مؤمنه ای در این نقاط نمی ماند مگر آن كه جبرئیل به او سلام می كند، مگر كسی كه دائم الخمر و یا معتاد به خوردن گوشت خوك و یا زعفران مالیدن به بدن خود باشد.
4-میهمانی و ضیافت الهی امام صادق (ع) نیز به فرزندانش: جان های خود را به تلاش و كوشش وادارید؛ زیرا در این ماه، روزی ها قسمت و اجل ها نوشته می شود و در آن، نام میهمانان خدا كه بر او، وارد می شوند، نوشته می گردد و درآن، شبی است كه عبادت در آن، از عبادت هزار ماه بهتر است. با توجه به بیانات پیامبر (ص)، ماه مبارك رمضان ماه ضیافت و میهمانی است، در این ضیافت پرشكوه و بی نظیر، صاحب خانه و میزبان، پروردگار جهان و میهمانان، بندگان فقیر و محتاج خدای سبحان، هستند و غذاهای لذت بخش این سفره رنگین و منحصر به فرد مائده های آسمانی: روزه داری و چشم پوشی از لذائذ دنیوی، تلاوت قرآن، احیاء و شب زنده داری، دعا و نیایش، طلب غفران و رحمت الهی و... است و ثمره ای كه انتظار می رود از این میهمانی پرشكوه و بی سابقه، عاید حال میهمانان شود، تقوای الهی است چنانكه خدا سبحان می فرماید: «ای افرادی كه ایمان آورده اید، روزه بر شما نوشته شد، آن چنان كه بر كسانی كه قبل از شما بود، نوشته شده بود، باشد كه پرهیزگار شوید.
واژه رمضان
"رمض" به معني سوختن است چون صيام، گناهان را ميسوزاند. و ماه روزه براي مسلمانان است و در لغت قديم نام آن "ناتق" بوده و به نامهاي ماه مبارك، شهرالله و شهر رمضان در اين فرهنگ لغت به كار رفته . ماه نزول قرآن، ماه استقامت و پايداري، ماه بيداري و تزكيه نفس، ماه زدودن شهوات پست حيواني، ماه انس گرفتن با قرآن، ماه آزمايش و امتحان، ماه بيداري دلهاي خفته، ماه فرياد مركب دلها براي رهايي از دست پليد نفس اماره، ماه نزديك شدن به شراره معرفت، ماه آزادي روح از قفس تن، ماه پرواز به ملكوت اعلا جهت رسيدن به آسمان هفتم عشق، ماه زنده كردن صداقت و پاكدامني، ماه رعشه بر اريكه قدرت شهواني و بالاخره ماهي كه در آن انسانهاي معتقد به دين مبين اسلام آمادگي لازم را فراهم كرده و جهت رسيدن به قرب الهي، خود را در معرض آزمايشهاي الهي قرار ميدهند و علاوه بر اين هر كدام از اين آزمايشها نيز انسان را از زشتي و پلشتي اجتماعي دور داشته ، او را به سمت خوبي و زيبايي سوق ميدهد.
آموزه هاي قرآني، نقش و كاركرد روزه در مسير خدايي و رباني شدن كارگاه كسب تقوا
يكي از واجبات مهم در اسلام روزه ماه مبارك رمضان است؛ زيرا روزه، تمرين مديريت نفس و كارگاه عملي براي دست يابي به تقواست، به ويژه در ماه رمضان كه موانع بيروني كاهش مي يابد و به سبب زنجير شدن شياطين، امكان تمرين در يك فضاي آرام فراهم مي آيد. انسان موجودي با صفات متضاد است. از اين رو از پيچيدگي شگرفي برخوردار مي باشد. اين تضاد و تقابل صفات انساني، مهم ترين عامل در رشد و تكامل انسان است و حركت انساني را به سوي هدف اصلي آفرينش فراهم مي آورد؛ زيرا هدف از آفرينش انسان، به عهده گرفتن خلافت الهي از طريق تحقق و فعليت بخشي به صفات و اسماي سرشته در ذات است. از آن جايي كه فشارهاي بيروني و دروني بر آدمي بسيار سنگين است و محيط پيرامون انسان در زمين نيز خود عاملي براي تحكيم قدرت و قوت نفس شيطاني و اماره است، خداوند بر انسان منت نهاده و به شيوه هاي گوناگون،فرصت هايي را دراختيار بشر قرار داده تا بتواند تمرين رنگ خدايي گرفتن و خدايي شدن داشته باشد. از جمله كارگاه هاي عملي براي تمرين زنگ خدايي گرفتن انسان، كارگاه روزه ماه رمضان است.
پيامبرگرامي (ص): ايها الناس ان ابواب الجنان في هذا الشهر مفتحه، فاسئلوا ربكم ان لا يغلقها عنكم، و ابواب النيران مغلقه فاسئلوا ربكم ان لايفتحها عليكم، والشياطين مغلوله فاسئلوا ربكم آن لا يسلطها عليكم: اي مردم! درهاي بهشت دراين ماه باز است، ازخدا بخواهيد كه آن را بر شما نبندد؛ و درهاي جهنم بسته است، از خدا بخواهيد كه برشما باز نكند؛ و شيطان ها درغل و زنجيرند، از خدا مسئلت كنيد كه آنان را بر شما مسلط نكند (وسائل الشيعه، ج 7، ص 226) درحقيقت، شرايط ماه رمضان يك شرايط استثنايي است كه انسان دراين دوره همانند آموزش هاي شنا، تحت مديريت استادان و دريك محيطي چون استخر آموزش مي بيند تا هنگامي كه در دريا و محيط طبيعي و امواج سهمگين آن قرارگرفت، بتواند دست كم از فشارهاي دروني چون ترس و عدم آمادگي براي شنا و مانند آن در امان باشد.
البته نمي توان شرايط ماه هاي ديگر سال را مانند ماه رمضان دانست؛ زيرا ماه هاي ديگر، شياطين آزاد هستند و همانند امواج دريا بر جان شما مي كوبند و مي خواهند شما را درون آب بكشند و غرق نمايند. اما تمرين هايي كه در فضاي استخر و كارگاهي تحت نظر استادان انجام شده مي تواند كمي از ترس دروني بكاهد و نوعي آمادگي براي مقابله با امواج طبيعي دريا فراهم آورد. بنابراين، فرصت ماه رمضان را مي بايست يك فرصت استثنايي تلقي كرد و از آن به تمام و كمال بهره برد. اتمام و اكمال روزه به اين است كه تمام ماه رمضان را روزه بگيرد و به هر دليلي يك روز آن را ترك نكند. البته معناي ديگر اتمام و اكمال، همان قصد وجه الله كردن در روزه است. اين قصد تنها با پذيرش ولايت، تحقق مي يابد؛ زيرا از تمام و كمال دين (مائده3) از جمله هر عمل عبادي آن است كه تحت ولايت و به قصد آن باشد؛ چرا كه ولي الله همان وجه الله مجسم است.
روزه ماه مبارک رمضان چه رابطهای با تقوای الهی دارد؟
قرآن مجید در مواردی به بیان فلسفه یا حکمت تشریع بعضی از احکام پرداخته . به عنوان مثال: فلسفه نماز را، ذکر و یادخدا و فلسفه قصاص را ایجاد تقوای اجتماعی و خودداری از ارتکاب جرایم میداند. درمورد روزه نیز پس از اشاره به تشریع آن در امتهای گذشته، درصدد بیان فایدهاش برآمده و آن را تقویت تقوای مومنان میداند. یا ایها الذین امنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون روزه برشما نوشته (واجب) شده چنان که بر پیشینیان شما نوشته شد، تا شاید شما تقوا پیشه کنید. (بقره-183)
علل تقوا پروری روزه
روزه از چند جهت سبب تقوی افراد میگردد
1- انسان موجودی است که دارای دو بعد مادی و معنوی است و به هر کدام توجه بیشتری نماید، بعد دیگر را تضعیف کرده است و روزه سبب میشود شخص روزهدار به خوردن و آشامیدن و بسیاری از مباحات دیگر، کمتر توجه کند که در حقیقت تضعیف بعد مادی و تقویت بعد معنوی است. به عبارت دیگر، انسانی که از خوردن و آشامیدن و شهوت جنسی دوری میکند و این تمرین را ادامه میدهد، به تدریج قوه خویشتنداری در او تقویت شده، صاحب اراده قوی میگردد و کسی که به راحتی در این امور مباح فرمان خدا را اطاعت میکند، به طور قهری در پرهیز از محرمات و گناهان مطیعتر خواهد بود و این همان تقوایی است که برای روزهدار حاصل میشود.
2- روزه، طعم گرسنگی و تشنگی و... را به افراد میچشاند و سبب میشود که انسان به یاد تشنگی و گرسنگی روز قیامت بیفتد و در نتیجه برای آنجا توشه برگیرد. تهیه این توشه، اطاعت و بندگی خدا و انجام عبادات و ترک گناهان است که معنای تقواست.
3- انسان روزهدار به فکر اشخاص بیبضاعتی میافتد که همواره در رنج و گرسنگیاند. کمک به این افراد و انفاق در راه خدا، گوشه دیگری از تقوای او را نمایان میسازد.
روزه حقیقی
از منظر آموزههای وحیانی روزهای دارای آثار تربیتی است که به راستی امساک و خودداری در آن رعایت شده باشد و انسان مراقب اعضا و جوارح خود باشد و تنها به خودداری از خوردنیها و آشامیدنیها نپردازد، امام صادق(ع): «اذا صمت فلیصم سمعک و بصرک و شعرک و جلدک و عدد اشیاء غیرهذا... و لا یکون یوم صومک کیوم فطرک» زمانی که روزه میگیری، باید گوش و چشم و مو و پوست و دیگر اعضای تو نیز روزه باشند. فرمود: نباید روزی که روزه هستی همانند روزی باشد که روزه نیستی (تهذیب، ج 4، ص 194)چنین روزهای انسان را مقاوم میسازد که در صحنههای گناه نیز، به دام شیطان گرفتار نشود و از مقام انسانیت و خلیفه الهی سقوط نکند و این همان حقیقت تقواست
فلسفه و هدف از روزه
انسان با گرفتن روزه مي تواند مديريت نفس خويش را به دست گيرد و خود را در جرگه متقين درآورد كه از فشارهاي وسوسه در امان هستند. از اين رو خداوند مهم ترين فلسفه روزه را توانايي انسان بر مديريت نفس و دستيابي به تقوا دانسته است. البته از عبارت قرآني، اين معنا به دست مي آيد كه اين تقوا به شكل ابتدايي است نه يك تقواي اسمي و پايدار؛ لذا عبارت لعلكم تتقون؛ شايد تقوا پيشه گيريد» به كار رفته . اين بدان معناست كه شرايط روزه ماه رمضان همانند شرايط استخر و كارگاهي و دوره هاي عملي است، بنابراين، نمي توان اميد داشت كه اين شخص در شرايط طبيعي همانند شنا در دريا بتواند موفق باشد؛ زيرا در شرايط آزمايشگاهي، شرايط و متغيرات مديريت مي شوند و اجازه داده نمي شود تا شخص در شرايط دشوار طبيعي قرارگيرد به سرعت در درون آب غرق شود.
در حقيقت شرايط آزمايشگاهي ماه رمضان كمك مي كند تا انسان بتواند بر نفس اماره خود مسلط شود و ترس از دشمن دروني و غافل گيري از پشت برطرف شود؛ ولي همچنان وسوسه هاي شيطاني و فشارهاي سهمگين شيطان ادامه خواهد داشت و اگر شخص درماه رمضان اين دوره را با موفقيت پشت سربگذارد، اميد آن است كه بتواند در ماه هاي ديگر سال از فشارهاي بيروني نيز برآيد و بر آنها چيره شود. خداوند بارها بيان مي كند كه شرايط ماه رمضان يك شرايط استثنايي و كارگاهي است و از امدادهاي غيبي برخوردار مي باشد. (بقره 45 و 153 و 184 و 185)، زيرا از نظر خداوند ماه رمضان يك ماه استثنايي است كه اصل هدايت وحياني نيز در اين ماه به انسانها داده شده . (بقره 184 و 185 و قدر و دخان). انسان در شرايط استثنايي آزمايشگاهي و كارگاهي ماه رمضان اين امكان را دارد تا با مخالفت با خواسته هاي نفس، مديريت آن را بدست گيرد. اصولا آن چيزهايي كه به عنوان واجبات روزه يا محرمات آن بيان شده بسترسازي براي دستيابي به اين هدف است.
در روزه، اموري چون آشاميدن، خوردن و آميزش جنسي (بقره 183 و 187) به عنوان مبطلات روزه مطرح شده . اين سه گانه شايد مهم ترين خواسته هاي نفساني بشر باشد و شيطان نيز با توجه به نيازهاي طبيعي بشر ميكوشد تا بر انسان مسلط شده و او را به اسراف دعوت كرده و گمراه سازد؛ زيرا پاسخ گويي به اين نيازهاي طبيعي بشر، در حد معقول و مشروع آن، هيچ ضرر و زياني نمي رساند و ابليس نمي تواند بر آدمي مسلط و چيره شود، ولي اگر آدمي بيش از اندازه به اين امور توجه كند، به همان اندازه از خداوند و اهداف آفرينش دور مي شود و اين همان غفلت از خداوند است كه بسياري از مردم دچار آن مي شوند. روزه به آدمي كمك مي كند تا نه تنها با تمرين، خواسته هاي طبيعي خود را در حد كمتر از مطلوب كه به بدن ارائه دهد، بلكه توجه بيشتري به معنويات داشته و خود را با اموري معنوي انس دهد و زمينه را براي رهايي از فرورفتن در ماديات و تأمين آن فراهم آورد. از اين رو ماه رمضان يك فرصت استثنايي است تا انسان با قرآن و نماز خوگيرد و با انس با معنويت، خود را بجاي (مشغله فراوان) سبح طويل (مزمل،7) در ماديات، به قول ثقيل (مزمل، 6) نزديك سازد. شرايط ماه رمضان موجب مي شود تا شخص با توجه يابي به عظمت خداوندي (بقره،185) از كارهاي زشتي كه مانع از تحقق صبغه الله و رنگ خدايي انسان مي شود، توبه و استغفار كند تا خداوند او را از زشتي ها و ناپاكي هاي گناه پاك نمايد. (نساء 92) در اين صورت خداوند بشارت رهايي از خسران را به او ميدهد (توبه، 112) و از امدادهاي غيبي برخوردار مي سازد (بقره، 45 و 153)
روزه، تمرين شكرگزاري
از آن جايي كه بهره مندي از هر چيز به شكل درست و صحيح و در چارچوب اهداف و فلسفه آن، عين شكر است؛ خداوند در 185 بقره، كسي كه روزه مي گيرد، تمرين شكرگزاري مي كند؛ زيرا مي آموزد كه چگونه از نعمت هاي الهي براي مديريت نفس و تحقق بخشي به اسماي الهي و فعليت دهي به كمالات در خود استفاده كند. اين گونه رفتار عين شكرگزاري به درگاه خداوندي است؛ زيرا خداوند آنچه از انسان مي خواهد بهره مندي صحيح از همه امكانات براي رسيدن به هدف آفرينش يعني متاله (خدايي) شدن و مظهريت يابي به عنوان رب العالمين و خلافت در مقام پروردگاري است تا ديگر موجوداتي را كه بر انسان سجده برده و اطاعت او را به عنوان خليفه الهي پذيرفته اند، به كمال شايسته و بايسته شان برساند. بي گمان دست يابي به اين هدف و مقام، همان رستگاري و فوز عظيمي است كه خداوند براي انسان رقم زده (بقره45 و 153)
از نظر خداوند كسي كه از ماه رمضان به خوبي بهره مند مي شود و روزه ماه رمضان را به كمال و تمام به درستي به جا مي آورد، از خير بهره مند شده (بقره 184) زيرا چنين شخصي در مسير كمالي گام برمي دارد و اميد است تا تحقق بخشي كامل تقواي الهي و متقي شدن، اسماي الهي را در خود فعليت و تحقق بخشد و متحقق به حقيقت الهي و متاله گردد. روزه به سبب كاركردهاي بسيار مثبت در مديريت نفس و دست يابي انسان به تقواي الهي، به عنوان يك ابزار و وسيله مهم در اسلام مطرح شده . از اين رو، كساني كه مي خواهند به مقام صابران (بقره153) و يا مقام خاشعان (بقره45) برسند مي توانند از روزه در همه زمانها به عنوان يك وسيله كارآمد و كاربردي استفاده كنند؛ زيرا روزه كمك مي كند تا انسان بتواند نسبت به مشكلات مقاوم شود و فشارهاي سخت و جانكاه را تحمل كند؛ زيرا هنگامي كه شخص به اراده خود، از خورد و خوراك و شهوت دست مي كشد و فشار سنگين آن را تحمل مي كند، نسبت به امور ديگر بسيار راحت تر و آسان تر مي تواند مقاومت كند.
روزه، خير مطلق از نظر قرآن روزه گرفتن در هر شرايطي، خير و مثبت و مفيد و سازنده است؛. (بقره184) خير به معناي خوبي و نعمتي است كه انسان به تمام و كمال از فوايد آن بهره مند مي شود. زيرا انسان در هر شرايطي با گرفتن روزه از آثار و بركات روزه بويژه در مديريت نفس و تقويت روح و روان بهره مند خواهد شد و شكيبايي و صبر و خشوع آدمي را تقويت مي كند. در همين راستا در پيرامون ما هستند انسانهاي والاهمت و خودساخته اي كه يا كثيرالصوم در طول سال هستند و يا حداقل غالب روزها را با روزه گرفتن سپري مي كنند و از اين رهگذر ضمن كسب تقوا و تقويت اراده، زمينه جوشش چشمه هاي حكمت را در وجود خودشان فراهم مي كنند : اندرون از طعام خالي دار تا در آن نور معرفت بيني.
فلسفه روزه، نماز، زکات، عدل و... حضرت فاطمه(س) در خطبه غراء و زیبا ابتدا کلام خود را با حمد و سپاس خدائی که به ستایش و فضل و عزت و رفعت از همه کس سزاوارتر است آغاز میکنند و در ادامه به مساله بعثت رسول خدا (ص) پدر بزرگوارشان میپردازند. ایشان در بیان حمد و ثنای نعمتهای الهی میفرمایند: "حمد خدای را بر آنچه نعمت بخشیده و شکر او را در آنچه الهام نموده و شکر بر او، بر آنچه پیشاپیش داده. از عموم نعمتهائی که خلق فرموده، نعمتهای فراوانی که به انسانها اعطا فرموده و تمام منتها و نعمتهائی که پیاپی فرو فرستاده .
حضرت فاطمه(س) در بخش دیگری از خطبه فدکیه در بیان فلسفه برخی احکام الهی فرمودند:پس خدا ایمان را برای تطهیر شما از شرک قرار داد و نماز را برای پاک کردن شما از تکبر، زکات را برای پاک کردن جان و روزافزونی رزقتان، روزه را برای تثبیت اخلاص، حج را برای استحکام بخشیدن دین و عدل عمومی را برای تنظیم قلبها و اطاعت ما را برای نظم یافتن ملت و امامت را برای در امان ماندن از تفرقه و جهاد را برای عزت اسلام و صبر را برای کمک در استحقاق مزد و امر به معروف را برای مصلحت عامه. نیکی کردن به پدر و مادر را سنگر و سپر حفظ از خشم و صله رحم را وسیله ازدیاد عدد و قصاص را وسیله حفظ خونها و وفای به نذر را برای در معرض مغفرت قرار گرفتن
آداب حضور در ضیافت الهی
در زندگی دنیا اگر روزی، انسان به میهمانی، دعوت شود، دعوت شدگان با توجه به مقام و موقعیت صاحب خانه و میزبان و با درنظر داشتن میهمانان دیگر، خود را برای شركت در میهمانی، آماده می كنند، اگر صاحب خانه و میزبان، شخصیت معتبر اجتماعی داشته باشد، میهمانان با وقار، هیئت و هیبت خاصی، وارد مجلس شده و در طول جلسه و جریان میهمانی نیز باتوجه به شخصیت میزبان و بزرگان دیگری كه در جلسه حضور دارند، در نشست و برخاست، غذا خوردن و صحبت كردن، دقت به خرج می دهند تا با حركات اضافی، صحبت های بی مورد و... باعث مضحكه دیگران قرار نگیرند. پیامبر(ص): ای جابر! در ماه رمضان، هر كسی، روز آن را روزه بدارد و جزئی از شبش را به عبادت بپردازد، و شكم و شرمگاه خویش را، پاك نگه دارد، و زبانش را حفظ كند، همان طوری كه از این ماه، خارج می شود از گناهان خویش خارج می شود. جابر عرض كرد: ای رسول خدا! این حدیث، چه زیباست! فرمود: و رعایت شروط آن، چه سخت است!كافی/4/78 خدای فرماید: كسی كه جوارح و اندام خود را از حرام های من، روزه ندارد؛ چه حاجت كه به خاطر من از خوردن و آشامیدن خودداری ورزد. حضرت زهرا(س): اگر روزه دار، زبان و گوش و چشم و اعضا و جوارح خود را، نگه ندارد، روزه به چه كار او می آیدمستدرك الوسائل7/663. از مجموع احادیث و روایات به دست می آید، این است كه انسان روزه دار برای بهره مند شدن از غفران و رحمت خداوند و استفاده بهتر از ضیافت الهی، علاوه بر خودداری و امساك از خوردن و آشامیدن و دوری از اموری كه روزه را باطل می كند، امور دیگری را نیز باید رعایت نماید، تا بتواند در زمره روزه داران واقعی قرار گیرد؛ چشم، گوش، زبان، دست و پا و سایر اعضای خود را از ارتكاب به گناه حفظ كند و در چارچوب موازین شرعی، از نعمت های بزرگ خدا استفاده كند. امالی طوسی661
اشاره قرآن به ماه مبارك رمضان و روزه:
۱-سوره بقره آيات 183 تا 185: اي كسانيكه ايمان آوردهايد روزه بر شما مقرر شده است همان گونه كه بر كساني كه پيش از شما (بودند) مقرر شده بود،باشدكه پرهيزگاري كنيد. (روزه در) روزهاي معدودي (بر شما مقرر شده ) (ولي) هر كس از شما بيمار يا در سفر باشد (به همان شماره) تعدادي از روزهاي ديگر (را روزه بدارد) و بر كساني كه (روزه) طاقت فرساست كفارهاي است كه خوراك دادن به بينوايي است و هر كس به ميل خود بيشتر نيكي كند پس آن براي او بهتراست و اگر بدانيد روزه گرفتن براي شما بهتر است. ماه رمضان در آن قرآن فرو فرستاده شده (كتابي) كه مردم را راهبر و (متضمن) دلايل آشكار هدايت و (ميزان) تشخيص حق از باطل است. پس هر كس از شما اين ماه را درك كند بايد آنرا روزه بدارد و كسي كه بيمار يا در سفر است (بايد به شماره آن) تعدادي از روزهاي ديگر (را روزه بدارد)، خدا براي شما آساني ميخواهد و براي شما دشواري نميخواهد تا شماره (مقرر) را تكميل كنيد و خدا را به پاس آنكه رهنمونيتان كرده به بزرگي بستاييد و باشد كه شكرگزاري كنيد.
2- سوره بقره 187 : در شبهاي روزه همخوابگي با زنانتان برشما حلال گرديده است . آنان براي شما لباسي هستند و شما براي آنان لباسي هستيد. خدا ميدانست كه شما با خودتان ناراستي ميكرديد پس توبه شما را پذيرفت و از شما درگذشت پس اكنون( در شبهاي ماه رمضان مي توانيد ) با آنان همخوابگي كنيد و آنچه را خدا براي شما مقرر داشته طلب كنيد و بخوريد و بياشاميد تا رشته سپيد بامداد از رشته سياه ( شب) برشما نمودار شود . سپس روزه را تا ( فرارسيدن) شب به اتمام رسانيد و درحالي كه در مساجد معتكف هستيد ( با زنان ) در نياميزيد اين است حدود احكام الهي، پس (زنهار به قصد گناه) بدان نزديك نشويد اين گونه خداوند آيات خود را براي مردم بيان ميكند باشد كه پروا پيشه كنند.
3- سوره احزاب آيه 35: مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ايمان و مردان و زنان عبادت پيشه و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان شكيبا و مردان و زنان فروتن و مردان و زنان صدقه دهنده و مردان و زنان روزهدار و مردان و زنان پاكدامن و مردان و زنان كه خدا را فراوان ياد كنند، خدا براي آنان آمرزش و پاداشي بزرگ فراهم ساختهاست.
روزه در اديان گذشته:
در اسلام نماز به عربي و با آداب خاص خود خوانده ميشود . در مسيحيت به زبان و شكل ديگري عبادت ميشود ؛ مثلا در مسيحيت كاتوليك ، ادعيه و نماز به زبان لاتين و گاه به زبان بومي خوانده ميشود . روزه گرفتن نيز در ميان اديان معمول بوده. از تورات و انجيل فعلي برميآيد كه روزه در ميان يهود و نصارا وجود داشته و اقوام و ملل ديگر هنگام مواجه شدن با غم و اندوه، روزه ميگرفتند. در قاموس كتاب مقدس آمده: "روزه درتمام اوقات در ميان هر طايفه و هر ملت و مذهب در موقع اندوه و زحمت غير مترقبه، معمول بوده ( قاموس كتاب مقدس ، ص 427 ، به نقل ازتفسيرنمونه ،ج 1 ، ص 633). از تورات نيز بر ميآيد كه موسي (ع) چهل روز روزه داشته: هنگام برآمدنم به كوه تا لوحهاي سنگي، يعني لوحهاي عهدي كه خداوند به شما بست ؛ بگيرم. آنگاه در كوه چهل روز و چهل شب ماندم ، نه نان خوردم و نه آب نوشيدم (تورات، سفرتثنيه، ف 9 ، ش 9 ، به نقل از تفسير نمونه ، ج 1 ، ص 632 ) . همچنين از انجيل لوقا نيز برميآيد كه حواريون مسيح نيز روزه ميگرفتند ، ( انجيل لوقا، ب5 ، ش 3533).
نزول همه كتابهاى آسمانى در ماه رمضان
قرآن ، سرچشمه هدايت بشر از گمراهى و ضلالت است و آيات روشن آن باعث سعادت بشر و جداكننده حق و باطل است ، در اين ماه نازل شده در روايت اسلامى نقل شده كه همه كتابهاى آسمانى كه براى هدايت بشر نازل شده در ماه رمضان آمده . امام صادق ع: قال نزلت التوراة ...نزل الفرقان فى ليلة القدر. تورات در ششم ماه رمضان و انجيل در دوازدهم و زبور در هجدهم و قرآن در شب قدر نازل شده صاحب ابراهيم در شب اول ماه و قرآن در بيست و چهارم ماه نازل شده . علت اين كه ماه رمضان ، براى روزه گرفتن تعيين شده ، شرافت و فضيلت و برترى اين ماه بر ساير ماههاى سال است.
حوادث ورويدادهاي مهم در ماه مبارك رمضان : وفات حضرت خديجه (س) در دهم رمضان سال دهم بعثت ، ولادت امام حسن مجتبي (ع) نيمه رمضان سال دوم هجرت ، جنگ بدر در سال دوم هجرت، فتح مكه درسال هشتم هجرت ، مراسم عقد اخوت و پيمان برادري ميان مسلمانان و ايجاد اخوت اسلامي بين پيامبر(ص) و حضرت علي (ع) و بيعت مردم به ولايت عهدي امام رضا ع در سال 201 هجري قمري
علل اهميت و فضيلت ماه رمضان
در آيات و روايات علل و اسباب بسياري براي اهميت ماه رمضان نسبت به ماه هاي ديگر برشمرده شده . از جمله در اهميت و فضيلت اين ماه رسول خدا(ص) فرموده : لو يعلم العبد ما في رمضان لود ان يكون رمضان السنه ، اگر بنده خدا مي دانست كه در ماه رمضان چيست و چه بركتي وجود دارد دوست مي داشت كه تمام سال، رمضان باشد. (بحارالانوار، ج39، ص 643) در اينجا به برخي از اسباب و عللي كه در قرآن و روايات آمده :
1-نزول قرآن: خداوند در آياتي چند ماه نزول قرآن را ماه رمضان مي داند. قرآن به شكلي دفعي و يكجا در ماه رمضان بر قلب پيامبر(ص) نازل شده و سپس در طول بيست و سه سال به شكل تدريجي با توجه به مناسبت ها دوباره فرود آمده . (بقره،185) خداوند در آيه3 دخان معلوم مي دارد كه اين نزول دفعي در شب مباركي اتفاق افتاده است كه همان شب قدر است.
2- شب قدر: شب قدر كه درك آن برابر با يك عمر هشتاد و سه ساله آدمي يعني هزار ماه است، در ماه رمضان قرار دارد. خداوند درباره فضيلت شب قدر سوره قدر را فرو فرستاده كه تشريح كننده جايگاه ارزشمند اين شب در ميان شب هاي سال است. سوره قدر را نسبت پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) نيز دانسته اند چنانكه نسبت خداوند در سوره توحيد و اخلاص بيان شده . به اين معنا كه حقيقت توحيد را مي توان در سوره اخلاص و توحيد يافت و حقيقت صفات كمالي و مقامي پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) را در سوره قدر يافت. در اين شب تقدير انسان و موجودات نهاده مي شود و فرشتگان و روح اعظم در اين شب بر زمين بر حجت و خليفه كامل الهي فرود مي آيند و مقدرات هستي را رقم مي زنند و بر حجت معصوم(ع) عرضه مي دارند. (سوره قدر)
3- كارگاه تقوا : ماه رمضان ماهي است كه انسان به سبب وضعيت ويژه اي كه به دست مي آورد در يك شرايط آرماني مي تواند خودسازي و تزكيه كند و با مبارزه عليه هواهاي نفساني با خودداري از خوردن و آشاميدن و ترك گناهان و انجام عبادت هاي خاص، خود را براي مبارزه با شياطين و عبور از سنگلاخ دام دنيا و دوزخ فريب آماده سازد. از اين رو خداوند در آيه138 بقره، روزه در ماه رمضان را آمادگاه معرفي مي كند كه انسان با به دست آوردن زمينه هاي تقوا مي تواند خود را براي نبرد آماده كند. پيامبر اكرم(ص) فرمود: همانا كسي كه به شش ويژگي در ماه رمضان چنگ زند، خداوند گناهانش را مي بخشد: 1- دينش را حفظ كند. 2- نفسش را نگاه دارد. 3- با بستگانش پيوند برقرار نمايد. 4- همسايه اش را آزار نرساند. 5- رعايت (حقوق) برادرانش بنمايد. 6- زبانش را (از ناروا) بازدارد. اما روزه، پس هيچ كس جز خدا پاداش عمل كننده اش را نمي داند. (مستدرك الوسائل، ج7، ص073)
4- ماه روزه: روزه در اين ماه واجب شده و اهل ايمان و اسلام مي توانند با روزه گرفتن در اين ماه خود را براي بهره مندي از بركات و آثار اين ماه و ماه هاي ديگر آماده كنند. امام علي(ع) فرمود: الصيام اجتناب المحارم كما يمتنع الرجل من الطعام و الشراب؛ روزه پرهيز از حرامها است همچنانكه شخص از خوردني و نوشيدني پرهيز مي كند. (بحار، ج39، ص942) و امام جعفر صادق(ع) از حضرت زهرا(س) : صائم با روزه خويش كاري نكرده (يعني حق روزه را ادا نكرده) هرگاه زبان و گوش و چشم و جوارحش را از (آنچه كه بر آنها حرام است) حفظ نكرده باشد.
5-ماه رحمت و مغفرت: اين ماه زمان بهره مندي از عنايت خاص الهي است. خداوند در اين ماه به شيوه هاي گوناگون به بندگان خويش عنايت مي كند و از رحمت رحماني خود به همه مي بخشد تا در مسير هدايت قرار گيرند. كساني كه گناه و خطايي كرده اند مي پوشاند و از ايشان در مي گذرد تا پاك شده و در مسير تعالي و كمال قرار گيرند. رسول خدا(ص): هو شهر اوله رحمت و اوسطه مغفره و آخره عتق من النار؛ رمضان ماهي است كه ابتدايش رحمت است و ميانه اش مغفرت و پايانش آزادي از آتش جهنم. (بحارالانوار، ج 39، ص 243) : ان ابواب اسماء تفتح في اول ليله من شهر رمضان و لاتغلق الي آخر ليله منه؛ درهاي آسمان در اولين شب ماه رمضان گشوده مي شوند و تا آخرين شب بسته نمي شوند. (بحارالانوار، ج 69، ص 443، ح 8): ماه رمضان، ماه خداست و آن ماهي است كه خداوند در آن حسنات را مي افزايد و گناهان را پاك ميكند و آن بركت است (بحارالانوار ج 69 ص 043 ح 5)
6-بسته شدن دوزخ : ماه رمضان ماه رحمت الهي بر همه بندگان است. در اين ماه خداوند درهاي دوزخ را ميبندد و درهاي رحمت خويش را به سوي بندگان مي گشايد تا هر كسي هدايت و تقرب بجويد و راه كمال خود را بيابد و بپيمايد. رسول خدا(ص) : اذا استهل رمضان غلقت أبواب النار؛ هنگامي كه هلال ماه رمضان پديدار شد، درهاي دوزخ بسته شود. (بحارالانوار، ج 96، ص 843)
7-به زنجير شدن شياطين : در اين ماه شياطين به زنجير مي شوند و ديگر انسان از بيرون دچار وسوسه نخواهد شد و تنها دشمن او در اين ماه هواهاي نفساني اوست. پس اگر اين هواهاي نفساني را با روزه داري به قيد كشيد اميد است كه پس از ماه رمضان هنگامي كه در آوردگاه جنگ با شياطين مي رود ديگر از خيانت ستون پنجم دشمن يعني هواهاي نفساني در امان باشد و بتواند با تقواي دروني بر وسوسه هاي بيروني شياطين غلبه كرده و بر ايشان چيره شود. امام رضا(ع) : في اول يوم من شهر رمضان تغل المرده من الشياطين روز اول ماه رمضان شياطين در غل و زنجير كشيده مي شوند. (تهذيب الاحكام، ج 4، ص 251)
8-بهار قرآن : امام باقر(ع): لكل شيء ربيع و ربيع القرآن شهر رمضان براي هر چيزي بهاري است و بهار قرآن ماه رمضان است. در اين ماه انسان در شرايط خاصي است كه مي تواند بيشترين بهره را از قرآن ببرد. خداوند اين ماه را چنان قرار داده كه جوانه هاي قرآن در جان آدمي در آيد و او را براي قرآني شدن آماده سازد. امام رضا(ع) : من قرأ في شهر رمضان آيه من كتاب الله كان كمن ختم القرآن في غيره من الشهور؛ كسي كه در ماه رمضان آيه اي از كتاب خدا(قرآن) را بخواند، مانند كسي است كه در ديگر ماه ها تمام قرآن را خوانده باشد.(بحارالانوار ج 39، ص 643)
9-روزه، نشانه ايمان : روزه داري در ماه رمضان نشانه ايمان است. اسلام بر پنج چيز استوار است كه هر كسي آن را داشت مي توان او را اهل اسلام و ايمان دانست كه نماز و روزه و زكات و حج و جهاد است. البته در اين ميان ولايت است كه به همه اينها روح و معنا مي بخشد؛ چرا كه بي ولايت هيچ يك از اينها ارزشي ندارد روايتي از امام باقر(ع) . از نظر معصوم(ع) روزه داري نشانه ايمان است كه كسي كه روزه نگه نمي دارد و حتي يك روز آن را افطار كند در حقيقت از دايره ايمان خارج شده . امام صادق(ع) فرمود: من افطر يوما من شهر رمضان خرج روح الايمان منه؛ هر كس يك روز ماه رمضان را (بدون عذر)، بخورد روح ايمان از او جدا مي شود. (وسائل الشيعه، ج 7 ص 181، ح 4 و 5- من لا يحضره الفقيه ج 2 ص 37، ح 9)
آثار روزه از نگاه قرآن و روایات
الف. آثار و فضایل روزه از نظر قرآن یا ایّها الّذین آمنوا كُتب علیكم الصیام كما كتب علی الّذین من قبلكم لعلّكم تتّقون فایدة روزه تقوا است، و آن خود سودی است كه عاید خود شما میشود و فایده داشتن تقوی مطلبی است كه احدی در آن شك ندارد، چون هر انسانی به فطرت خود این معنا را درك میكند، كه اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود، و به مقام بلند كمال و روحانیت ارتقا یابد، اولین چیزی كه لازم است بدان ملتزم شود، این است كه از افسار گسیختگی خود جلوگیری كند، و بدون هیچ قید و شرطی سرگرم لذتهای جسمی و شهوات بدنی نباشد، و خود را بزرگتر از آن بداند كه زندگی مادی را هدف بپندارد، و سخن كوتاه آن كه از هر چیزی كه او را از پروردگار تبارك و تعالی مشغول سازد بپرهیزد. و این تقوی تنها از راه روزه و خودداری از شهوات به دست میآید. و نزدیكترین راه و مؤثرترین رژیم معنوی و عمومیترین آن به طوری كه همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهرهمند شوند، و نیز هم اهل آخرت از آن رژیم سود ببرد، و هم شكم بارگان اهل دنیا؛ عبارت است از شهوت، خودداری از شهوتی كه همه مردم در همه اعصار مبتلای بدانند، و آن عبارت است از شهوت شكم از خوردن و آشامیدن، و شهوت جنسی كه اگر مدتی از این سه چیز پرهیز كنند، و این ورزش را تمرین نمایند، به تدریج نیروی خویشتن داری از گناهان در آنان قوت میگیرد، و نیز به تدریج بر ارادة خود مسلط میشوند، آن وقت در برابر هر گناهی، عنان اختیار از كف نمیدهند و نیز در تقرب به خدای سبحان دچار سستی نمیگردند، ضمنا در آیات 187 بقره، 92 نساء و 89 و 95 مایده و 35 احزاب و 4 مجادله خداوند از آثار روزه پذیرش توبه و پاداش نیك و... بشارت داده است.
ب. آثار و فضایل روزه از نگاه روایات:
1. سلامت جسمانی : قال رسول الله ص: صوموا تصحّوا [بحار الانوارج 96، ص 255، 3] : روزه بگیرید تا تندرست بمانید. پزشك روسی به نام الكسی سوفورین روزة طبی (40 روز فقط آب بخورد) برای تجویز بیماریهای صعب العلاج تجربه كرده و نتایج موفقیت آمیزی از آن به دست آورده بكه استدلال این طبیب به شرح ذیل میباشد: انواع بیماریها از غذاهای زاید و اضافی كه از معده میگذرد و به تصرف بدن نمیرسد سرچشمه میگیرد. این مواد غذایی اضافه تولید عفونتهایی میكند كه بهترین شرایط را برای نشو و نمای میكروبها و باكتریها فراهم میسازد. بنابراین، اساس درمان همة آنها نیز مصرف كردن و نابود ساختن آن مواد اضافی از طریق گرسنگی و امساك از غذا . این دو اصل همان است كه در عبارت كوتاه و پرمعنی از یك حدیث مشهور كه از پیغمبر اكرم ص نقل شده صریحاً آمده المعدةُ بیتُ كلّ داءٍ، و الحمئة رأس كل دواء؛ (بحار الانوار، ج 14) معده خانه تمام دردهاست و امساك بالاترین داروهاست. ولی در تعلیمات اسلامی برای تأمین این منظور دستور ساده و عملی و راحتی داده شد، و آن روزه یك ماهه در هر سال است، مسلما اگر كسی این روزة ساده اسلامی را همه ساله به طور مرتب انجام دهد، و هنگام افطار و سحر از افراط و زیادهروی در غذا پرهیز كند، مواد زاید بدن او روی هم متراكم نمیگردد،
2. تعادل اقتصادی: حضرت صادق ع : براستی خداوند روزه را واجب كرده تا به وسیلة او بین اغنیا و فقرا مساوات و برابری وجود آید، و این برای آن است كه ثروتمندانی كه هرگز درد گرسنگی را احساس نكردهاند، به فقرا ترحم نمایند، زیرا اغنیا هر گاه (خوردن و آشامیدنی را) اراده نمودند (و هوس هر نوع مأكولات و مشروبات كردند) برایشان میسر است، پس خداوند متعال (روزه را واجب نمود) كه بین بندگانش از فقیر و غنی، برابری بوجود آورد، و اینكه سرمایه داران مسلمان درد گرسنگی را لمس نمایند، تا بر ضعفاء رقّت آورند، و بر گرسنگان عالم ترحم نمایند.[وسایل الشیعه، ج 7، ص 3.]
3. مهار شهوت (عفاف): یا معشر الشباب ان استطاع منكم الباءَةُ ـ فلیتزوّجُ، فانّه اَغضُّ للبصَر و اَحصنُ للفرج و من لم یستَطِعْ فعلَیْه بالصوم: روزه یكی از راههای مهار طغیان شهوت جنسی است، بنابراین میان عفت و روزه، رابطه مستقیم وجود دارد، پیامبر اكرم ص میفرماید: ای گروه جوانان! كسی كه از شما توانایی بر ازدواج داشته باشد، ازدواج كند، زیرا ازدواج سبب میشود كه از نوامیس مردم چشم فرو بندد و دامان خویش را از آلودگی به بیعفتی حفظ كند و كسی كه توانایی بر ازدواج ندارد، روزه بگیرد.[اخلاق در قرآن، ج 2، ص 315،6]
4. اخلاص: عن فاطمه الزهراء ـ س ـ: فرضَ الله الصیام تثبیتاً للاخلاص.[بحار الانوار، ج 96، ص 368] خداوند روزه را به خاطر تثبیت اخلاص واجب فرموده است.
5. آرامش قلب: قال الباقر ـ ع ـ : الصیام و الحج تسكین القلوب.[روزه از دیدگاه قرآن و عترت,] روزه و حجّ آرامش دهندة قلوب آدمیان است.
6. ورود به بهشت: قال رسول الله ـ صـ : انّ الجنّه باباً یدعی الدّیان لا یدخل منه الّا صائمون.[بحار الانوار، ج 96، ص 2529]: برای بهشت دری است به نام ریّان كه فقط روزهداران از آن در داخل میشوند.
7. دعای ملایك: قال رسول الله ـ ص ـ: انّ الله وكّلَ ملائكة بالدّعاء للصّائمین.[بحار الانوار، ج 96، ص 253.] خداوند ملائكهای را مأمور كرده تا به روزه داران دعا كنند.
8. استجابت دعا: قال ابوالحسن ع دعوة الصائم تستجاب عند افطاره.[بحار الانوار، ج 96، ص 255] دعای روزه دار در هنگام افطار به اجابت میرسد. از آثار دیگر روزه در روایات میتوان به دور كردن شیطان از انسان و قبولی اعمال و شفاعتش و... نام برد كه در كتاب بحار الانوار، ج 96 و كتاب علل الشرایع صدوق و خطبه شعبانیّه بیان شده
دیگر آثار روزه :
الف - اثر اجتماعی روزه: روزه، درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است . با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن، وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمی یابند، و این باعث می شود که به کمک محرومان بشتابند . امام صادق ( علیه السلام) می فرماید: «روزه به این دلیل واجب شد که میان فقیر و غنی مساوات برقرار گردد، و این بدان جهت است که غنی، طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند; چرا که اغنیا معمولا هر چه را بخواهند، برای آن ها فراهم است . خدا می خواهد میان بندگان خود مساوات باشد، و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیا بچشاند تا به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند» .
ب) اثر بهداشتی و درمانی: عامل بسیاری از بیماری ها، زیاده روی در خوردن غذاهای مختلف است; چون مواد اضافی جذب نشده به صورت چربی های مزاحم در نقاط مختلف بدن، یا به صورت چربی و قند اضافی در خون باقی می ماند . این مواد لجنزارهای متعفنی برای پرورش انواع میکروب های عفونی است، و در این حال، بهترین راه برای مبارزه با این بیماری ها، نابود کردن این لجنزارها از طریق روزه است . پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «معده خانه تمام دردها و امساک (روزه) بالاترین داروهاست .» [تفسیر نمونه، ج 1، ص 631]
شارژ شگفت انگیز ماه رمضان
ماه رمضان بهترين فرصت شارژ و تقويت روح و جسم انسان است . غبارها و زنگارها و کدورت هاي حاصل از 11 ماه زندگي در اين دنيا تنها با گذر از ماه رمضان و استفاده ناب از اين فرصت طلايي و انرژي فوق العاده به انسان تزريق مي گردد . آيا دوست داريد که روح خود را با موثرترين تکنيک و روش و در بهترين زمان شارژ کنيد؟ يک شارژ شگفت انگيز که تا يک سال و گاهي تا يک عمر سود و بهره کافي به شما بدهد و نياز هاي واقعي تان را تأمين کند . شما تا پايان ماه رمضان فرصت داريد تا رمز سيم کارت روح خود را فعال کنيد کافي است براي ثبت نام در ليست روزه داران واقعي به اولين ايستگاه دلتان رجوع کنيد و با قلبي خالص و مطيع نيت کنيد. البته مراقب باشيد فرصت ها را به راحتي از دست ندهيد! شارژ روح يعني چه؟
اثرات حيات روح حال اگر روحمان تقويت شود چه اثراتي دارد؟
مرحله اول: تسلط بر نفس به واسطه معنويات و عبادات روح تقويت و موجب تسلط انسان بر نفس خويشتن مي گردد، بينشي نافذ پيدا مي کند و به معايب خود بينا مي گردد؛ وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا (طلاق/2)؛ و هر كس از خدا پروا كند [خدا] براى او راهي قرار مىدهد.
مرحله دوم: تقويت اراده آدمي بر نفس خويش غالب و قاهر مي گردد. اراده اش در برابر خواهش هاي حيواني نيرومند مي شود و مديريت لايقي نسبت به دائره وجودش کسب مي کند. اى كسانى كه ايمان آوردهايد روزه بر شما مقرر شده است همان گونه كه بر كسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد
مرحله سوم : تسلط بر قوه متخيله ذهن ما هر لحظه از موضوعي متوجه موضوع ديگر مي شود و حضور قلب ما را از ما مي گيرد براي همين در نماز هيچگاه حضور نداريم و اين نشانه ضعف ماست اما سالکان راه عبادت بر قوه متخيله خويش ولايت دارند و اقل اين مطيع ساختن اين است که روح و ضمير به سابقه فطري خداخواهي هر وقت ميل به عالم بالا کند اين قوه با بازيگري خود مانع و مزاحم نمي شود.
مرحله چهارم : فرمانبرداري تن خود بدن از هر لحاظ تحت فرمان و اراده شخص در مي آيد، به طوري که در حوزه بدن خود اشخاص اعمال خارق العاده اي سر مي زند. امام صادق(عليه السلام) فرمودند: آنچه را که همت و اراده نفس در آن نيرومند گردد و جداً مورد توجه نفس واقع شود، بدن از انجام آن ناتواني نشان نمي دهد .
مرحله پنجم: فرمانبرداري طبيعت طبيعت خارجي نيز تحت نفوذ اراده انسان قرار مي گيرد و مطيع انسان مي شود. معجزات و کرامات انبياءا و اولياء حق از اين مقوله است. خداوند در آيات قرآن اشاره هاي متعددي به تسخير کائنات توسط بندگان خاص خود دارد. فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاء حَيْثُ أَصَابَ پس باد را در اختيار او قرار داديم كه هر جا تصميم مىگرفت به فرمان او نرم روان مىشد. (ص/36)
زمان ناب در اين مسير بعضي زمان ها مانند ايستگاه هاي تأمين کننده انرژي مي باشند که مواد مغذي لازم را به روح و جسم انسان مي رسانند. ماه رمضان بهترين فرصت شارژ و تقويت روح و جسم انسان است. غبارها و زنگارها و کدورت هاي حاصل از 11 ماه زندگي در اين دنيا تنها با گذر از ماه رمضان و استفاده ناب از اين فرصت طلايي و انرژي فوق العاده به انسان تزريق ميگردد.
يک فرصت طلايي عبادت در اين ماه مهمترين اثر را بر روح و جسم ما مي گذارد زيرا اين ماه، ماه عبادت، وصل شدن و بازگشت به اصل فطرت مي باشد. هر کسي کو دور ماند از اصل خويش باز جويد روزگار وصل خويش
راه زنده كردن تقوا انسان با گرفتن روزه و خودداري از خوردن، نوشيدن، زناشويي و ترك محرماتي چون دروغ و غيبت و مانند آن، مي تواند مديريت نفس را به عهده گيرد و اجازه ندهد تا خودسرانه عمل كند. اين گونه است كه در مدت يك ماه انسان مي تواند به شرايط مطلوبي برسد كه تقوا در وي زنده شده و نسبت به خواسته هاي نفساني واكنش درست و مطلوب داشته باشد. به سخن ديگر، هر چند كه مرزهاي وجودي انسان به وسيله نيروهاي الهي در حفاظت است و دشمنان بيروني در زنجير هستند ولي دشمن دروني انسان رذيلت ها و پستي ها را جزو منش و كنش خويش قرار داده، هنوز سركش است و لازم است با محدود كردن آن به وسيله ترك هايي، آن را سست و ناتوان كرد تا خورشيد تقوا از درون بتابد و نور آن جان را روشن نمايد.
رابطه صبر و روزه
روزه از اعمالي است كه آدمي را به تقوا مي رساند. تقوا نوعي توانايي در آدمي است كه زمينه بروز ظرفيت ها و استعدادها را براي وي فراهم مي آورد و شخص را در برابر ناملايمات چنان قوي مي كند كه ديگر چيزي از درون و بيرون بر او چيره نمي شود. از اين رو تقوا را مديريت روح الهي بر جسم و نفس انساني مي دانند. هرچه ارتباط ميان آدمي با حقيقت خالص هستي يعني خداوند بيش تر شود، عزت آدمي افزايش مي يابد و ديگر چيزي بر او چيره و غالب نمي شود. آدم متقي، انساني است كه اتصال او به شعاع الهي قوي تر است و هرچه مي بيند و انجام مي دهد، از دريچه بينش و نگرش الهي است.
صبر و تقوا
انسان متقي، انسان صابر نيز است؛ چرا كه انسان متقي متصل به خداست و تحت شعاع او مي بيند و كار مي كند و زندگي و حيات و حركت خود را سامان مي دهد. لذا صبر در وي به اوج مي رسد و هر مشكلي براي او مشكل خاص او نيست، بلكه آن را در چارچوب حكمت كلي هستي معنا مي كند. تفسير مصيبت در انديشه و تفكر او، تفسير خواست و مشيت الهي است. به اين معنا كه هرچه به او مي رسد نمي تواند بيرون از دايره حكمت و اراده و مشيت الهي باشد؛ چرا كه خودش را همانند همه هستي، بخشي از خدا مي داند و خود و همه چيزي كه در آن جاري و ساري مي شود را از خدا مي يابد. اين گونه است كه همراه هر چيزي و پيش و پس آن، خدا را مي بيند و مي يابد. از اين رو خداوند در تفسير صابرين مي فرمايد: بشر الصابرين الذين اذا اصابتهم مصيبه قالوا انالله و انااليه راجعون؛ بشارت ده به آنها صابرين را كه هرگاه آنها مصيبتي مي رسد مي گويند ما از آن خداييم و به سوي او باز مي گرديم. اين بدان معناست كه هر چيزي در چارچوب اراده و مشيت الهي اتفاق مي افتد و حكمت الهي آن را مديريت مي كند و هدف از اين مصيبت ها بازگردان بشر به اصل خويش يعني خداست.
راه حصول صبر: براي رسيدن به صبر بايد از ساز و كارهايي خاص استفاده كرد. روزه يكي از عوامل و ساز و كارهاي دست يابي به صبر است. از اين رو در روايات، صبر را به روزه تفسير كرده اند، واستعينوا بالصبر و الصلاه؛ در مسير شدن و كمال يابي از صبر يعني روزه و نماز ياري بجوييد. روزه به آدمي اين فرصت را مي بخشد تا ظرفيت خويش را افزايش دهد و تقوا و مديريت نفس و تن را به عهده گيرد و نسبت به ناملايمات واكنش مثبت و سازنده اي از خود نشان دهد. اين جاست كه صبر را مي بايست از نتايج روزه داري دانست.
خداوند دو دوره آموزشي يكي در طول عمر آدمي و ديگري در هر سال زندگي برگزار مي كند. شرايط ورود به اين دوره هاي كوتاه مدت متفاوت است. در يكي كه خصوصي و شخصي تر و هر ساله برگزار مي شود، جز شرط بلوغ و توانايي جسمي، هيچ شرط ديگري مطرح نمي باشد. در دومي شرايط كمي سخت تر است و مسئله استطاعت از جهات مختلف مطرح است و جنبه آموزشي آن فراگيرتر و مباحث آن اجتماعي تر مي باشد. نخستين دوره آموزشي كوتاه مدت در هر ماه رمضان برگزار مي شود و دوره ديگر در مراسم و كنگره جهاني حج برقرار مي گردد. هدف در هر دو دوره، مسئله تقواي الهي به دو شكل فردي و اجتماعي است.
مهجوريت زدايي از قرآن
ماه رمضان كه آن را بهار قرآن نام نهاده اند از آن به ربيع القرآن ياد مي كنند، ماه مهجوريت زدايي از قرآن مي باشد. شخص مي بايست در اين دوره كوتاه مدت آموزشي و پرورشي شرايط را به گونه اي فراهم آورد تا از همه برنامه هاي آن سربلند و موفق بيرون آيد. اگر قرآن در زماني كه بسياري از مردمانش حافظ قرآن بوده اند، سخن از مهجوريت قرآن مي كند، به اين معناست كه قرآن در زندگي و رفتار مردم راه نيافته بود. دانستن و در حافظه داشتن مقررات و قوانين رانندگي بي آن كه آن را در عمل مراعات كنند، به معناي مهجوريت قوانين و مقررات رانندگي است، هم چنين بي توجهي به مفاهيم و آموزه هاي قرآن در زندگي به معناي مهجوريت قرآن مي باشد. از اين رو لازم است كه هر دانش آموز و كارآموز رمضاني در ماه رمضان بياموزد كه چه مقررات و قوانين انسان سازي در آيات قرآني موجود است و در عمل، آن را تحت شرايط ويژه رمضاني به كار گيرد و سپس در جاده هاي پر خطر ماه هاي ديگر سال نشان دهد كه در ماه رمضان چه آموخته است.
اداي حق روزه در کلام برزگان دين آمده: حق روزه را ادا نکرده فردي که زبان و گوش و چشم و جوارحش را از محرمات حفظ نکرده باشد. يعني روزه در معناي واقعي حفظ شکم از کل خوردني ها و نوشيدني ها و مبطلات ديگر وخلاصهاي از اجتناب از گناهان و معصيتخداوند ميباشد، زيرا روزهدار بدون پرهيز از تمامي محرمات روزه واقعي را تحقق نبخشيده است. پيامبر اعظم (ص): پنجخصلت موجب افطار روزه و بطلان وضو مي شود: خمس خصال يفطرن الصائم، و ينقضن الوضوء الکذب، و الغيبة و النميمة، و النظر بشهوة، و اليمين الکاذبة پنج صفت است که روزه را باطل و وضو را ميشکند؛ دروغ و غيبت و سخن چيني و نظر شهوت انگيز، و قسم دروغ. با شروع ميهماني خدا و طلوع ماه مبارک رمضان آسمان لبخند مي زند و در هاي آن در شب اول ماه گشوده مي گردد و تا آخرين شب بسته نمي شود. و چه زيباست در اين روزهاي بلند عشق بازي بنده با مهرِ ثابت و عشقِ پايدار خداي مهربان. رسول خدا (ص) فرمود: روزه گرفتن در گرما، جهاد است.(بحارالانوار، ج 96، ص 257) . سفره رحمت و مغفرت پهن مي شود و همه مي توانند (يعني بايد بتوانند) در اين ماه خود را از بند نفس رهايي ببخشند و لغزش هاي گذشته را جبران کنند تا مورد آمرزش الهي قرار گيرند. و فرمايش رسول گراميِ حق، تکليف را بر مؤمنان روشن مي نمايد : بدبخت واقعي کسي است که اين ماه را پشت سر گذارد و گناهانش آمرزيده نشود
روزه و روزه داران سرّ نامگذارى به (رمضان ) شهر رمضان الّذى اءنزل فيه القرآن
ماه رمضان ماهى است كه هم بشويد، هم بسوزد. بشويد به آب توبه دل هاى مجرمان ، بسوزد به آتش گرسنگى تن هاى بندگان . اشتقاق رمضان يا از رمضاء به معناى سنگ گرمى است كه بر هر چه بنهند، بسوزد يا از رمض به معناى باران است كه بر هر چه رسد، آن را بشويد. از پيامبر اكرم ص پرسيدند كه رمضان چه باشد؟ فرمود: اءرمض اللّه فيه ذنوب المؤ منين و غفر اللّه لهم . على ع مى فرمايد: اگر خداوند مى خواست كه امت پيامبر اكرم عليه السلام را عذاب كند، ماه رمضان را به آن ها نمى داد.
فضيلت ماه مبارك رمضان ماه رمضان از دو جهت احترام دارد: يكى مربوط به خود ماه مبارك رمضان و ديگرى مربوط به قرآن كريم . همچنين در اين ماه دو نوع حفظ و صيانت وجود دارد: يكى مربوط به حفظ انسان از وسوسه هاى شيطان ، ديگرى حفظ انسان از گرفتارى به عذاب الهى و نيز در اين ماه نيز دو نعمت وجود دارد: گشوده شدن درهاى بهشت و آرامش جان و روح انسان . در اين ماه دو هديه به انسان ها داده مى شود: خواب روزه دار عبادت شمرده مى شود و سكوت و خاموشى او تسبيح قلمداد مى گردد و در دو زمان فرح و شادمانى از آن روزه داران است : هنگام صرف افطار، ديگرى هنگام ملاقات با پروردگار متعال .
فضل الهى در حكم روزه
خداوند در حكم روزه ، نهايت فضل و رحمت خودش را روشن ساخته است . چون اولا فرمود: امم سابق نيز مشمول حكم صوم بوده اند و هنگامى كه عبادت سختى مانند روزه همگانى شد، تحمل آن آسان مى شود. ثانيا: حكمت وجوب صوم را كه تحصيل تقواست ، بيان كرده است . ثالثا فرمود: اين حكم وجوب صوم منحصر به ايام محدودى است كه اگر براى هميشه يا در اكثر ايام و اوقات آن را واجب مى كرد، مشقت بزرگى پديد مى آيد. رابعا: حكم وجوب صوم را در ماه پر فضيلت رمضان قرار داد كه ماه نزول قرآن كريم است . خامسا: مشقت و زحمت لزوم روزه را از مسافر و مريض برطرف كرد كه در حال مرض و سفر روزه واجب نيست .
تفاوت منزلت روزه داران بسا فرق است ميان روزه داران در روز قيامت آن كسانى كه به نفس روزه داشته اند، قرآن مى فرمايد: ملائكه آن ها را سيراب مى كنند؛ و يسقون فيها كاءسا كان مزاجها زنجبيلا، اما كسانى كه جان آن ها روزه بود، قرآن كريم مى فرمايد: و سقاهم ربّهم شرابا طهورا
روزه سه مرتبه دارد:
1 روزه ى عوام ؛ نگهدارى جسم از مفطرات مانند غذا خوردن و آشاميدن و ... .
2 روزه ى خواص ؛ نگهدارى چشم و گوش و زبان و دست و پا و ساير جوارح از گناه . امام صادق ع : إذا صمت فليصم سمعك و بصرك و شعرك و جلدك و عدَّدَ أ شياء غير هذا و قال : لا يكون يوم صومك كيوم فطرك . 3 روزه خاص الخاص ؛ از نگهداشتن فكر و قلب از افكار دنيوى و به تعبير ديگر نگهداشتن نفس از تفكر و انديشه در ما سوى اللّه .
چگونه ماه رمضان را تعظيم كنيم؟
آموزه هاي قرآني بر تعظيم برخي از امور از جمله شعائر الهي تاكيد دارد. ذلك و من يعظم حرمات الله فهو خيرله عند ربه و و أحلت لكم الانعام الا ما يتلي عليكم فاجتنبوا الرجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزور؛ اين است كه آنچه مقرر شده و هر كس مقررات خدا را بزرگ دارد، آن براي او نزد پروردگارش بهتر است و براي شما چهارپايان حلال شده مگر آنچه بر شما خوانده مي شود. پس، از پليدي بتها دوري كنيد و از گفتار باطل اجتناب ورزيد. (حج، 30) دراين آيه سخن از تعظيم و بزرگداشت مقررات و قوانين الهي است كه در شكل احكام پنج گانه بيان شده . تعظيم مقررات و قوانين آن است كه به درستي براساس آن، سبك زندگي خويش را سامان دهيم و از آن مقررات و قوانين سرپيچي نكنيم (حج، 32) بنابراين تعظيم شعاير و فرائض الهي نشانه اي از تقواي دل است. دلي كه درگرو اطاعت و ولايت است هرگز سرپيچي نمي كند و هر آنچه محبوب گفت اطاعت كرده و از آن پيروي مي كند. (آل عمران31). بنابراين اگر بخواهيم شعائر الهي و فرائض و قوانين او را بزرگ داريم بايد زندگي خود را درچارچوب آن سامان دهيم و در باطن و ظاهر و درجوانح و جوارح اطاعت و پيروي خود را نشان دهيم.
تعظيم و بزرگداشت ماه رمضان نيز به آن است كه همه آنچه كه درباره آن ماه از سوي خداوند بيان شده بشناسيم و قدر و منزلت آن را در حد ظرفيت وجودي و وسعت معنوي خود بدانيم و در تكريم و تعظيم آن بكوشيم. بزرگداشت اين ماه به اين است كه با روح و جسم در انجام فرائض و مستحباتي كه در اين ماه وارد شده و در ترك محرمات و مكروهاتي كه گفته شده كوشا باشيم و در چارچوب آن عمل كنيم. خداوند اين ماه را چنان كه در دعاي ماثور آمده تكريم و تعظيم كرده : و هو شهر عظمته و كرمته و شرفته؛ پس برماست كه آن را بزرگ و شريف و محترم شماريم. رسول خدا(ص) : لو يعلم العبد ما في رمضان لود ان يكون رمضان السنه ؛ اگر بنده «خدا» مي دانست كه در ماه رمضان چه بركتي وجود دارد دوست مي داشت كه تمام سال، رمضان باشد. (بحارالانوار، ج 39، ص 346)
ضرورت خواندن قرآن
از جمله كارهايي كه مي توان در تعظيم اين ماه انجام داد، افزون بر روزه گرفتن، قرائت قرآن است. امام رضا(ع) : من قرا في شهر رمضان آيه من كتاب الله كان كمن ختم القرآن في غيره من الشهور؛ هر كس ماه رمضان يك آيه از كتاب خدا را قرائت كند مثل اينست كه در ماه هاي ديگر تمام قرآن را بخواند. (بحارالانوار ج 39، ص 643) و أكثر في هذا الشهر المبارك من قراءه القرآن و الصلاه علي رسول الله-ص- و كثره الصدقه و ذكرالله في آناء الليل و النهار و بر الاخوان و افطارهم معك بما يمكنك؛ در اين ماه با بركت (رمضان)، بسيار قرآن تلاوت كن و بر رسول خدا-ص- درود بسيار فرست و صدقه فراوان بده. همچنين در شبانه روز بسيار به ياد خدا باش و از نيكي به برادران و افطاري دادن به ايشان تا حد ممكن كوتاهي مكن كه البته در آن عمل، پاداشي بزرگ مي باشد. (مستدرك الوسائل، ج 7، ص 534) امام باقر-ع-: لكل شيء ربيع و ربيع القرآن شهر رمضان؛ هر چيزي بهاري دارد و بهار قرآن، ماه رمضان است. (الكافي، ج 2، ص 036)
كار نيك در شب هاي ماه رمضان به ويژه شب قدر خيلي مهم است كه با اين كارهاي نيك مي توانيم در تكريم و تعظيم و تشريف اين ماه بكوشيم. همچنين پيامبر اكرم-ص- شش چيز را براي تعظيم ماه رمضان مطرح مي كند كه مي توان به بزرگداشت اين ماه با اين اعمال اقدام كرد. ان من تمسك في شهر رمضان بست خصال، غفرالله له ذنوبه: ان يحفظ دينه و يصون نفسه و يصل رحمه و لا يؤذي جاره و يرعي اخوانه و يخزن لسانه، اما الصيام فلا يعلم ثواب عامله الا الله؛ همان كسي كه به شش ويژگي در ماه رمضان چنگ زند، خداوند گناهانش را مي بخشد: 1-دينش را حفظ كند. 2- نفسش را نگاه دارد. 3- با بستگانش پيوند برقرار كند. 4- همسايه اش را آزار نرساند. 5- رعايت (حقوق) برادرانش بنمايد. 6- زبانش را (از ناروا) باز دارد. اما روزه، پس هيچ كس جز خدا پاداش عمل كننده اش را نمي داند. (مستدرك الوسائل، ج 7، ص 073)
روزه در گرما مريم عذرا (س)كه عمر خود را در عبادت و تهجد و تزهد سپري كرد و به بالاترين مدارج معنوي رسيد بعد از آنكه توسط پسرش حضرت عيسي (ع) دفن شد در پاسخ به اين سئوال فرزندش كه مادر آيا دوست داري به دنيا برگردي؟ جواب ميدهد آري دوست دارم برگردم و در شبهاي بسيار سرد نماز بگزارم و در روزهاي بسيار گرم روزه بگيرم كه پسرم راه خيلي مخوف و ترسناك است ناداها بعد مَا دُفِنَتْ فَقَالَ يَا أماهُ هَلْ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَي الدنْيَا قَالَتْ نَعَمْ لِأُصَليَ لله فِي لَيْلَةٍ شَدِيدَةِ الْبَـرْدِ وَ أَصُومَ يَوْمـاً شَدِيدَ الْـحَر يَا بُـنَي فَـإِن الطرِيقَ مَخُوفُ(4) اين سخن از كسي همچون مريم عذرا هم هشداري براي مومنان است و هم دستورالعملي كه بدانند در اين دنيا چگونه بايد براي آخرت خود توشه بردارند و حال كه در اين دنيا هستند از فرصتهاي اهدايي خداوند بهره كامل ببرند. رسول خدا(ص) روزه در گرما را جهاد مي داند الصوم في الحر جهاد و امام صادق(ع) آن را برترين جهاد معرفي ميكند: أَفْضَلُ الْجِهَادِ الصوْمُ فِي الْحَر براي مومنان چه حلاوتي بالاتر از اينكه علاوه بر تمام ثمرات نيكويي كه در ماه رمضان نصيبشان ميگردد، اجر جهاد نيز به پاي آنان نوشته شود. مومناني كه از عظمت و جايگاه والاي جهاد نيز باخبرند ميكوشند نام خود را به عنوان صائم مجاهد در پرونده كرام الكاتبين ثبت كنند. چه آنكه يكي از ابواب بهشت باب صائمين است و جهاد نيز بابي از ابواب جنت است. اميرالمومنين علي(ع) در فرمايشي هفت مورد را از علامات ايمان بر ميشمرد كه يكي از آنها الصيَامُ فِي الْهَوَاجِر يعني روزه در گرما- است كساني كه در روزهاي گرم زياد روزه ميگيرند- عنوان ميكند كه از جمله مواردي است كه مومنان به آن شناخته ميشوند.
امام صادق(ع): صُمْ يَوْماً شَدِيدَ الْحَر لِلنشُورِ وَ صَل رَكعَتَيْنِ فِي سَوَادِ الليْلِ لِوَحْشَةِ الْقُبُورِ تقريباً به اين معنا كه در روزهاي بسيار گرم روزه بگير تا تشنگي روز نشور و قيامت را به ياد آوري و در سياهي شب نماز بگزار تا وحشت تنهايي قبر در خاطرت مجسم شود. اگر كسي تشنگي ناچيز اين دنيا را در مدت اندكي تحمل كند درك مختصري از عطش روز محشر خواهد يافت و اين سبب مي گردد تا راهكاري بيابد از آن تشنگي در امان باشد و با جستجو در كلمات دانايان به آن روز يعني اهل بيت عصمت راهكارهاي مناسبي مييابد و علم پيدا مي كند چه گناهاني سبب تشنگي در محشر و چه اعمال حسنه اي سبب رفع آن خواهد شد. رسول خدا (ص) فرمود: خوشا به حال كساني كه براي خدا گرسنه و تشنه شده اند. اينان در روز قيامت سير ميشوند و تشنگي و گرسنگي را درك نخواهند كرد(5) شايد به همين دلايل است كه اميرالمومنين(ع) كه در عبادت و بندگي همتايي ندارد ميفرمايد من روزه در تابستان را دوست دارم و آن را در كنار پذيرايي از مهمان و صله رحم و جهاد در راه خدا قرار ميدهد: حُببَ إِلَي الصوْمُ بِالصيِْف وَ قِرَي الضيِْف وَ الضرْبُ فِي سَبِيلِ الله بِالسيِْف» چرا كه روزه در تابستان بخصوص در ماه رمضان، راه را براي سلوك هموارتر ميكند. از آنجايي كه براي شيعيان و بلكه همه مسلمين كلام علي(ع) معيار و ميزان است آنان نيز با عشق و علاقه بيشتري رمضان امسال را به آغوش ميكشند، چرا كه اين رمضان محبوب حضرت مولاست و اگر هيچ پاداش و ثواب و امر ديگري هم نبود همين مطلب كافي است تا مناسك رمضان امسال را عاشقانهتر انجام دهند، چرا كه بيشك امام زمانشان نيز همچون اجداد بزرگوارش روزههاي امسال را بيشتر دوست دارد.
امام رضا (ع) و روزه : همانا مردم مأمور به روزه گرفتن شدند تا درد و ناگواري هاي گرسنگي و تشنگي را دريابند و آنگاه استدلال کنند بر سختي هاي گرسنگي و تشنگي و فقر آخرت که پيامبر اکرم در خطبه شعبانيه فرمود " واذکروا بجوعکم و عطشکم جوع يوم القيمة و عطشة"؛ به وسيله گرسنگي و تشنگي از روزه داريتان ، گرسنگي ها و تشنگي هاي روز قيامت را به ياد آوريد ، که اين يادآوري انسان را به فکر تدارک براي قيامت مي اندازد تا جد و جهد بيشتري در کسب رضاي خدا بنمايد . امام رضا (ع) : علت روزه براي درک درد گرسنگي و تشنگي است تا بنده ، ذليل ، متضرع و صابر باشد . همچنين در روزه شکستگي شهوات وجود دارد .
مقام روزه دار امام صادق(ع) در رابطه با صبر روزه دار مي فرمايد: هيچ روزه داري نيست که بر گروهي که مشغول غذا خوردن هستند حاضر شود مگر اينکه اعضا و جوارح او تسبيح پروردگار مي کنند و ملائکه بر او درود و رحمت مي فرستند که درود ملائکه نيز به معناي استغفار است.
روزه، سپري پولادين
روزه عاملي براي تقويت اراده و نماد شخصيت انساني است. فردي که اراده اش با بهره گيري از آثار و تبعات روزه تقويت شده مي تواند کارهاي بزرگ را به خوبي انجام دهد و براي چنين انساني به منظور رسيدن به خير، نيکي و سعادت هيچ مانعي وجود ندارد . روزه در ماه رمضان انسان را درد آشنا مي کند، چنين انساني بيش از پيش شرايط نيازمندان را درک خواهد کرد، رسيدن به چنين جايگاهي موقعيتي بسيار مناسب براي ارائه خدمات مطلوب به نيازمندان جامعه و همچنين دستگيري از آنان است . در ماه رمضان انسانها بيش از هر زمان ديگري به خدا توجه دارند، به همين دليل در اين ماه به خوبي مي توان در راستاي رفع فقر مادي و به ويژه فقر معنوي گامهاي ارزنده اي برداشت.
روزه و حکمت آن احکام و دستورات وحياني اسلام با توجه به حوزه تأثيرات آنها به دو گروه فردي و اجتماعي تقسيم مي شوند. برخي مانند نمازهاي مستحبي در گروه عبادات فردي و برخي ديگر مانند نمازهاي جمعه و جماعت در گروه برنامه هاي اجتماعي قرار مي گيرند. دامنه تأثيرات روزه هر دو زمينه فردي و اجتماعي را در بر مي گيرد . زمانيکه همه مسلمانان در يک روز و ماه مشخص روزه مي گيرند نشان مي دهد در روزه نظم اجتماعي نهفته است و علاوه بر اين مسلمانان و مؤمنان در ماه رمضان و به هنگام روزه داري اعمال و رفتار خود را نيز مورد ارزيابي قرار مي دهند و از انجام معاصي دوري مي کنند از اين رو روزه يک مکتب تربيتي است که بر اعمال و رفتار مسلمانان تأثير مي گذارد.
روزه چرا زمان روزه سى روز است؟
.... انه قال جاء نفر من اليهود الى رسول الله ص فساءله اعملهم عن مسائل فكان فيما ساءله .... و السابعة يطعمه الله من طيبات الجنة قال صدقت يامحمد . امام حسن ع فرمود: عده اى از يهود، خدمت حضرت رسول اكرم ص آمدند؛ پس داناترين آنها، از حضرت سوالاتى كرد؛ از جمله اينكه گفت: روى چه اصل خداى تعالى سى روز روزه بر امت شما واجب كرده ؛ ولى بر امت هاى گذشته بيشتر از اين را؟ پس رسول خدا ص فرمود: همانا هنگامى كه آدم از آن درخت، خورد، تا سى روز در شكم او باقى ماند؛ پس خدا بر ذريه او واجب كرد كه سى روز گرسنه و تشنه باشند. و آنچه آنها مى خورند (در شب) كرم و تفضل است بر ايشان و همچنين بر آدم نيز سى روز روزه واجب شد. و خداوند واجب كرد بر امت من همان سى روز را سپس رسول خدا ص آيه (كتب عليكم الصيام) را تلاوت كرد.
جزاى كسى كه اين ماه را روزه بدارد؟ رسول خدا ص: هيچ مؤمنى ماه رمضان را روزه نمى گيرد، مگر آن كه خدا براى او هفت خصلت مرحمت كند: 1 - حرام از بدنش آب شود و برطرف گردد 2 - به رحمت خدا نزديك شود؛ 3 - گناه پدرش - آدم را - جبران كرده باشد؛ 4 - سكرات مرگ بر او آسان شود؛ 5 - از گرسنگى و تشنگى روز قيامت در امان باشد؛ 6 - خداوند بيزارى از جهنم به او مى دهد؛ 7 - خداوند از غذاهاى پاكيزه و طيب بهشت به او مى خوراند و آن شخص گفت : راست گفتى اى محمد!
نكته (فمن شهد منكم الشهر فليصمه) دستور روزه ، فقط براى اشخاص حاضر و سالم است ، (بر شخص مسافر و مريض روزه واجب نمى باشد) خدا مثل فرمان راويان جبار نيست ، كه دستور با مشقتى بدهد و با هر مشقت و سختى كه شده از طرف بخواهد، كه آن را انجام دهد (يريد الله بكم اليسر ولايريد بكم العسر) .
(و لتكملوا العدة) تمام اين يك ماه را بايد روزه گرفت و يا قضاى آن را بعد از مرض و سفر به جا آورد اين جمله اشاره به اين مطلب مى كند كه روزه براى پرورش جسم و روح لازم است. پس هر انسانى، بايد يك ماه از سال را روزه بدارد و اگر به علت سفر و يا مرض و يا عذر ديگر در ماه رمضان نتوانست روزه بگيرد، بايد قضاى آن را به جا آورد تا تعداد ايام ماه كامل شود. حتى در احكام اسلام ، مى بينيم كه بر زن حائض واجب است كه قضاى روزه اش را به جا آورد؛ ولى در مورد نماز اين گونه نيست بلكه نه بايد قضاى نماز ايام عبادت را به جا بياورد، اين حكم به همين خاطر است كه امساك يك ماه كامل در سال لازم است و براى به دست آوردن فوايد و اثرات روزه بايد يك ماه كامل شود.
هدفهاي روزه، سلامتي و تندرستي جسم، تقوا و پرهيزگاري و پرورش اراده، تزکيه و وارستگي، تصفيه اخلاق ازعادات مذموم و اصلاح جامعه است. پيغمبر(ص) : ماه رمضان ماهي است که درآن به ميهماني خدا فراخوانده مي شويد. بنابراين ؛1- ازخدا بخواهيد که نيت ها و دلهاي شما را ازگناهان و صفات بد پاک گرداند 2- توفيق روزه داري و تلاوت قران را به شما عنايت کند 3 - وقتي گرسنه و تشنه مي شويد گرسنگي و تشنگي قيامت را به ياد آوريد 4- مستمندان و بينوايان را دريابيد و ازآنان دستگيري کنيد 5- کودکان و بستگان را مورد لطف و نوازش قراردهيد 6 - زبان خود را از ناگفتني ها نگه داريد 7- چشمان خود را از ديدني هاي حرام برگردانيد 8- گوش هاي خود را از شنيدني هاي حرام بازداريد 9- با يتيمان مردم مهرباني کنيد تا با يتيمان شما مهرباني ورزند 10- به هنگام نماز دستهاي خود را به دعا برداريد که به اجابت خواهد رسيد.
امام صادق (ع): روزه شما بايد با امور زير توأم باشد؛ 1-زبان خود را از دروغ نگه داريد 2- ديده هاي خود را از حرام بپوشانيد 3- با يکديگر نزاع و دعوا نکنيد 4-از حسد بپرهيزيد 5- غيبت يکديگر را روا نداريد 6- از مجادله و قيل و قال کناره گيري کنيد 7- سوگند مخوريد هرچند راست باشد 8- از فحش و دشنام بپرهيزيد 9- به کسي ظلم و ستم نورزيد 10- بي خردي نکنيد. مسلما در اجتماعي که مردم درآن با شرايط فوق روزه مي گيرند و از دروغ، غيبت، حسد، دشنام، مجادله، نزاع، ظلم و ستم خودداري مي کنند، جرايم و جنايات بطور محسوسي کاهش مي يابد و روح صلح و صفا و راستي و امانت جايگزين آن مي شود.
روزه ناقص قال الباقر ع: لا صيام لمن عصي الامام و لا صيام لعبد ابق حتي يرجع و لا صيام لامراة ناشزة حتي تتوب و لاصيام لولد عاق حتي يبر. روزه اين افراد كامل نيست: بحار الانوار ج 93، ص 295 1 - كسي كه امام (رهبر) را نافرماني كند. 2 - بنده فراري تا زماني كه برگردد. 3 - زني كه اطاعت شوهر نكرده تا اينكه توبه كند. 4 - فرزندي كه نافرمان شده تا اينكه فرمانبردار شود. اميرالمومنين ع: كم من صائم ليس له من صيامه الا الجوع و الظما و كم من قائم ليس له من قيامه الا السهر و العناء. چه بسا روزهداري كه از روزهاش جز گرسنگي و تشنگي بهرهاي ندارد و چه بسا شب زندهداري كه از نمازش جز بيخوابي و سختي سودي نميبرد. نهج البلاغه حكمت 145
روزه با ما چه مي كند؟ روزه با ما حرف هايي مي زند و آثار تربيتي خاصي دارد. به شما تقوا بدهد. دنيا و نيازهاي ما همان چيزي است كه ما را بي تقوا مي كند. اگر در يك كلمه بخواهيم تقوا را بگوييم و اينكه چطور از روزه پرهيز در مي آيد، اين است كه: خدا مي گويد من جلوي نيازهاي واجب و طبيعي وحداقلي وضروري تو را مي گيرم، آدم شو. تويي كه نمي تواني از نيازهاي الكي خودت بگذري، من جلوي نيازهاي واقعي تو را گرفتم. اگر تو به خاطر خدا از نيازهاي واقعي خودت چشم پوشيدي اما آدم نشدي، ديگر با پرهيز از نيازهاي كاذبي كه دور و برت هستند، آدم نمي شوي.خداوند مي گويد من تو را از عادت كردن به دنيا و از انس گرفتن به بلعيدن دنيا كندم. از هر كاري كه هوس تو، تو را به آن دعوت مي كند جدا كردم. حالا من تو را از نيازهاي واجب خودت مثل آب خوردن مي كشم.براي اينكه از دنيا كامل بگذري؟ كمي نگاهش كن، در ماه رمضان آب را بگير، كمي نگاهش كن، نمي خورم، من براي چي نمي خورم؟، گرسنه ام چرا نمي خورم؟، هيچ كس هم نيست، خودم هستم، از من چه مي خواستي ؟ مي خواستي من از دنيا كندن را ياد بگيرم، با خودت حرف بزن، با خودت بگو، با خدا بگو، چشم بردار ديگر، دل بكن ديگر، ول كن، نمي ميري كه، افطار مي رسد.افطار را در روايات به ملاقات خدا هنگام ورود به بهشت تشبيه كردند، يك روزي افطار مي كني ، ولش كن، ولش كن، مي خواهد اين را يادت بدهد. روح خودت را اينجا پرواز بده، روزه از من چه خواسته، روزه از من ترك خواسته، ديگر روزه از من چه خواسته، پذيرفتن نداشتن ها، آقا ديگر هرچه كه نداشتي بپذير ديگر، چطور گرسنگي خودت را تا شب پذيرفتي ؟روزه به ما ياد مي دهد كه هر نداشتني را بپذيريم، روزه اين را از ما مي خواهد ولي اگر نداشتن هاي خودت را نپذيري بي تقوا مي شوي.
روزه چهار گروه مقبول نيست : حضرت صادق ع : روزه نيست براي کسي که امام و پيشواي خود را نافرماني کند و از او اطاعت ننمايد، و صحيح نيست روزه عبد فراري، تا مراجعت کند و به خدمت باز نگردد، و روزه زن ناشزه درست نميباشد تا توبه کند و در اطاعت همسرش قرار گيرد و همچنين روزه فرزند عاق شده پدر و مادر تا خوب نشود و اصلاح نگردد، مورد قبول قرار نميگيرد، و روزه به حساب نميآيد. يکي از ابعاد سياسي اين حديث شريف، اطاعت و فرمانبري پيروان و رهروان مسلمان از راهبر و پيشواي مذهبي است. فاطمه س در آداب روزهدار ميفرمايد: جعفربن محمد ع از آبايگراميش از فاطمه دخت گرامي رسول الله ص روايت مينمايد: که حضرت زهرا (ع) فرمود: صائم با روزه خويش کاري نکرده (حق روزه را ادا نکرده) مادامي که زبان و گوش و چشم و جوارحش را از (آنچه که بر آنها حرام است) حفظ نکرده باشد. يعني روزه يک مسماي واقعي از حفظ شکم از کل خوردنيها و نوشيدنيها و مبطلات ديگر و خلاصهاي از اجتناب از گناهان و معصيت خداوند ميباشد، زيرا روزهدار بدون پرهيز از تمامي محرمات روزه واقعي را در خويش تحقق نبخشيده است. پنج خصلت موجب افطار روزه و بطلان وضوء ميشود: آن خصال پنجگانه از بيان پيامبر گرامي اسلام (ص) چنين است: پنج صفت است که روزه را باطل و وضوء را ميشکند، دروغ و غيبت و سخنچيني و نظر شهوت انگيز، و قسم دروغ. اين اوصاف، به راستي اثر معنوي و روحاني روزه و وضوء را که يک عبادت است در اسلام خنثي ميکند، و اجر و ثواب روزه و وضوء را نابود مينمايد.
اثرات منفي غيبت و نمامي در روزه : امام رضا ع فرمود: از غيبت مؤمن اجتناب کنيد، و از نمامي بپرهيزيد، به راستي که غيبت و نمامي روزه صائم را باطل مينمايد، (و اثرات و ثواب روزه را زايل ميگرداند)، ولي از فاجر و شارب الخمر و قمارباز غيبتي نيست، (يعني آنان از خود هتک حرمت نمودهاند، و آبرو از خويش بردهاند)
روزه، حجاب زبان و گوش و چشم از گناه است: از فقه الرضا (ع) روايت شده که حضرت رضا ع در رابطه با شرايط روزه و روزهداري چنين فرمود: بدان (اي روزهدار) خدا رحمتت کند، که به راستي روزه ستر و حجابي است که خداوند او را بر زبانها و گوشها و چشمها و ساير جوارح زده است، هر گاه معتاد بر زشتيها و شر و فساد باشند،( چون زبان و گوش و چشم و ساير جوارح هر گاه تحت کنترل دقيق ايمان و دين شخص باشند، از شر آنان کاملا در امان ميباشد) که طهارت (و حجاب صوم) بر اسماع و ابصار و غيره، او را از آتش جهنم ميپوشاند و حجابي محکم از آتش براي او خواهند شد. به تحقيق خداوند بر هر «آدم» خستهاي براي روزه گرفتن حقي مقرر فرموده است، پس اگر آن حق را ادا کند (و به خوبي حق روزهداري را به جاي آورد) هر آينه صائم و روزهدار است، (يعني به جاي آورده حق روزه را) و هر کس بعضي از آن شرايط را ترک نموده، از فضيلت و ثواب روزهاش به قدر و به حسب آنچه ترک کرده، کاسته است
مفدمات میهمانی رمضان
1.تلاش کنيم تا در روزها و ساعات پاياني ماه شريف شعبان با توبه و استغفار واقعي و ديگر اعمال واجب و مستحب در حد امکان کاستي هاي يک سال گذشته را جبران کنيم تا با يک آمادگي نسبي وارد اين ميهماني الهي شويم.
2.براي درک بهتر و بهره مندي بيشتر از برکات اين ماه تا آنجا که ممکن است خود را مؤدب به آداب اين ماه و رعايت حرمت آن کنيم.
3.در اين ضيافت بزرگ الهي مهمترين و ارزشمند ترين پذيرايي معارف قرآن و اهل بيت عليهم السلام است که بسته به ميزان قرب و معرفت ميهمانان
خطبه پیامبر اسلام(ص) در پایان ماه شعبان
عَن رَسولِ الله (ص) أنَّهُ خَطَبَ النّاسَ آخِرَ یَومٍ مِن شَعبانَ، فَقالَ: «أیُّهَا النّاسُ، إنَّهُ قَد أظَلَّكُم شَهرٌ عَظیمٌ، شَهرٌ مُبارَكٌ، شَهرٌ فیهِ لَیلَةٌ العَمَلُ فیها خَیرٌ مِنَ العَمَلِ فی ألفِ شَهرٍ . مَن تَقَرَّبَ فیهِ بِخَصلَةٍ مِن خِصالِ الخَیرِ كانَ كَمَن أدّى فَریضَةً فیما سِواهُ، و مَن أدّى فیهِ فَریضَةً كانَ كَمَن أدّى سَبعینَ فَریضَةً فیما سِواهُ. و هُوَ شَهرُ الصَّبرِ؛ وَالصَّبرُ ثَوابُهُ الجَنَّةُ، و شَهرُ المُواساةِ، شَهرٌ یُزادُ فیهِ فی رِزقِ المُؤمِنِ؛ مَن فَطَّرَ فیهِ صائِما كانَ لَهُ مَغفِرَةٌ لِذُنوبِهِ و عِتقُ رَقَبَتِهِ مِنَ النّارِ، و كانَ لَهُ مِثلُ أجرِهِ مِن غَیرِ أن یَنقُصَ مِن أجرِهِ شَیءٌ.»
در آخرین روز شعبان، پیامبر خدا براى مردم خطبه خواند و فرمود: «اى مردم! ماهى بزرگ بر شما سایه افكنده است، ماهى مبارك، ماهى كه در آن شبى است كه عمل در آن، بهتر از عمل در هزار ماه است. هر كس با كار نیكى از نیكىها در آن به خداوند تقرب جوید، گویا واجبى را در ماههاى دیگر ادا كرده است و هر كس واجبى را در آن انجام دهد، همچون كسى است كه هفتاد واجب را در ماههاى دیگر انجام داده است. و آن، ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است. ماه مواسات(همدردى) است و ماهى است كه روزىِ مؤمن در آن افزوده مىشود. هر كس روزهدارى را در آن افطار دهد، پاداشش آمرزش گناهانش و آزادىاش از آتش است و براى او به اندازه آن [روزهدار]، پاداش است، بى آن كه از اجر او چیزى كاسته شود.» دعائم الاسلام: 1/268 ؛ كتاب ماه خدا، ج 1
اي مردم! ماهي كه در آن شما را به مهماني خدا دعوت كرده اند و شما در آن از اهل كرامت خدا شده ايد. نفسهاي شما در آن ثواب تسبيح و ذكر خدا دارد و خواب شما ثواب عبادت. اعمال شما در آن پذيرفته و دعاهاي شما مستجاب، پس، از پروردگار خويش با نيت هاي راستين و دلهاي پاك، بخواهيد كه توفيق روزه اين ماه و تلاوت قرآن در آن را به شما عنايت فرمايد. شقي و بدبخت، آن كسي است كه در اين ماه بزرگ، از آمرزش خدا بي بهره شود. در اين ماه با گرسنگي و تشنگيتان، گرسنگي و تشنگي روز قيامت را بياد آوريد. به فقيران و درماندگان كمك و تصديق كنيد. به پيران و كهنسالان احترام ارج بنهيد. به كودكانتان ملاطفت و مهرباني كنيد. با خويشاوندان رفت و آمد داشته باشيد. زبان خود را از گفتار ناشايست نگاه داريد. ديدگاه خود را از ديدن ناروا و حرام بپوشانيد و گوش هايتان را از شنيدن آنچه نادرست است، بازداريد. با يتيمان مردم مهرباني كنيد تا بعد از شما با يتيمان شما مهرباني كنند. از گناهان خود به سوي خدا توبه و بازگشت كنيد. در اوقات نماز، دستهاي خود را به دعا برداريد، زيرا كه وقت نماز، بهترين ساعتهاست و در اين اوقات، حق تعالي با رحمت، به بندگانش مي نگرد و اگر با او مناجات كنند، پاسخشان دهد و چنانچه او را ندا كنند لبيكشان گويد و اگر از او بخواهند عطا كند و چون او را بخوانند مستجابشان گرداند.
اي مردم!جانهايتان در گرو اعمال شماست. پس با طلب آمرزش از خدا، آنها را از گرو، خارج كنيد. پشت شما از بار گناهان سنگين است، پس با طول دادن سجده ها، آنها را سبك گردانيد و بدانيد كه حق تعالي به عزت خود سوگند ياد كرده كه نمازگزاران و سجده كنندگان در اين ماه را عذاب نكند و در روز قيامت آنها را از آتش دوزخ در امان دارد.
اي مردم!هركه از شما روزه دار مؤمني را در اين ماه افطار دهد، نزد خدا پاداش بنده آزاد كردن و آمرزش گناهان گذشته اش را خواهد داشت. برخي از اصحاب گفتند: يا رسول الله! همه ما قادر به انجام آن نيستيم. حضرت فرمود: با افطار دادن روزه داران، از آتش جهنم بپرهيزيد، اگر چه به نصف دانه خرما و يا به يك جرعه آب باشد.
اي مردم!
هر كه اخلاق خود را در اين ماه نيكو كند، از صراط، آسان بگذرد، آن روز كه قدمها، بر آن بلغزد.
هر كه در اين ماه كارهاي غلامان و مستخدمان خود را سبك گرداند، خدا در قيامت حساب او را آسان كند.
هر كه در اين ماه از آزار رساندن به مردم خودداري كند، حق تعالي، روز قيامت، خشم خود را از او باز دارد.
هر كه در اين ماه يتيم بي پدري را گرامي دارد، خدا او را در قيامت عزيز گرداند.
هر كه در اين ماه صله رحم كند و با خويشان بپيوندد، خدا او را در قيامت به رحمت خود واصل گرداند و هر كه در اين ماه رابطه اش را با خويشان خود قطع كند، خداوند در قيامت رحمت خود را از او دريغ نمايد.
هر كه در اين ماه نماز مستحبي بپا دارد، خداوند او را از آتش جهنم برهاند و كسي كه نماز واجبي بجا آورد، خداوند ثواب هفتاد نماز واجب در ماه هاي ديگر را به او عطا كند.
هر كه در اين ماه بسيار بر من صلوات فرستد، خداوند كفه سبك اعمال او را سنگين گرداند.
هر كه در اين ماه يك آيه از قرآن تلاوت كند، ثواب كسي كه در ماه هاي ديگر قرآن را ختم كرده باشد.
اي مردم!
درهاي بهشت در اين ماه گشوده است، از پروردگار خود بخواهيد كه آنها را بر روي شما نبندد و درهاي جهنم در اين ماه بسته از خدا بخواهيد كه آنها را بر روي شما نگشايد. شياطين در اين ماه در غل و زنجيرند. از خدا بخواهيد كه آنها را بر شما مسلط نگرداند. علي(ع) مي فرمايد: در اين حال از جا برخاسته و عرض كردم، اي پيامبر خدا! برترين اعمال در اين ماه چيست؟ حضرت فرمود: اي ابالحسن! برترين اعمال در اين ماه پرهيز از محرمات است. (وسايل الشيعه، كتاب روزه، بحارالانوار، ج96 ص157)
خطبه حضرت علی(ع) در نخستین روز ماه مبارک رمضان
حضرت علی(ع) در اولین روز ماه رمضان در مسجد کوفه ضمن ایراد خطبهای زیبا در وصف ماه مبارک رمضان، به پیشبینی پیامبر اعظم(ص) درباره شهادت خویش در این ماه اشاره کرد.
ای مردم! این ماه، ماهی است که خداوند، آن را بر ماههای دیگر برتری داده مانند برتری ما اهلبیت بر دیگر مردم. و آن، ماهی است که درهای آسمان و درهای رحمت، در آن گشوده میشوند و درهای آتش در آن بسته میگردند. و ماهی است که در آن ندا شنیده میشود و دعا مستجاب میگردد و گریه مورد ترحّم قرار میگیرد. ماهی است که در آن، شبی وجود دارد که فرشتگان از آسمان فرود آمده، بر مردان و زنان روزهدار، به اذن پروردگارشان تا طلوع سپیده سلام میدهند و آن شب، «شب قدر» است. دو هزار سال پیش از آن که آدم ع آفریده شود، ولایت من در آن شب، مقدّر شد. روزه گرفتن آن، برتر از روزهداری هزار ماه است و عمل در آن، برتر از عمل در هزار ماه است.
ای مردم! خورشید ماه رمضان بر مردان و زنان روزهدار، با رحمت میتابد و ماه آن با رحمت بر آنان نورافشانی می کند و هیچ روز و شبی از این ماه نیست، مگر آن که پروردگار متعال، بر سر این امّت، نیکی میافشاند. پس هر کس از ریزش نعمت الهی ذرّهای بهرهمند گردد، در روز دیدارش با خدا، نزد خداوند، گرامی خواهد بود و هیچ بندهای نزد خدا گرامی نگردد، مگر آن که خداوند، بهشت را جایگاه او قرار میدهد.
بندگان خدا! این ماه شما، همچون دیگر ماهها نیست. روزهایش برترین روزهاست و شبهایش برترین شبها و ساعاتش برترین ساعات است. آن، ماهی است که شیطانها در آن در بند و زندانیاند؛ ماهی که خداوند در آن، روزیها و اجلها را میافزاید و میهمانان خانهاش را مینویسد؛ ماهی که اهل ایمان با آمرزش و رضای الهی، با شادی و نعمتهای الهی، و با خشنودی فرمانروای دادگر و توانا، پذیرفته میشوند.
ای روزهدار! در کار خویش نیک بنگر، که در این ماه، میهمان پروردگار خویش هستی . بنگر که در شب و روزت چگونهای و چگونه اعضای خود را از نافرمانی خدا حفظ میکنی. بنگر تا مبادا شب در خواب باشی و روز در غفلت؛ پس این ماه بر تو بگذرد و بار گناهت همچنان بر دوشت مانده باشد؛ پس آنگاه که روزهداران پاداشهای خود را میگیرند، تو از زیانکاران باشی و آنگاه که به کرامت فرمانروای خویش نایل میشوند، از محرومان گردی و آنگاه که به همسایگی با پروردگارشان سعادتمند میشوند، تو از طردشدگان باشی!
ای روزهدار! اگر از درگاه صاحبت رانده شوی، به کدام درگاه روی خواهی آورد؟ و اگر پروردگارت محروم سازد، کیست که روزیات دهد؟ و اگر تو را خوار شمرد، کیست که اکرامت کند؟ و اگر ذلیلت ساخت، کیست که عزّتت بخشد؟ و اگر تو را واگذاشت، کیست که یاریات کند؟ و اگر تو را در جمع بندگانش نپذیرفت، بندگیات را به آستان چه کس خواهی برد؟ و اگر از خطایت در نگذشت، برای آمرزش گناهانت به که امید خواهی بست؟ و اگر حقّ خویش را از تو طلبید، حجّت تو چه خواهد بود؟
ای روزهدار! در شب و روزت با تلاوت کتاب خدا، به او تقرّب بجوی، که همانا کتاب خدا، شفیعی است که روز قیامت، شفاعتش برای قرآنخوانان پذیرفته است و با خواندن آیات آن، از درجههای بهشت بالا میروند.
مژده ای روزهدار! تو در ماهی هستی که روزهداریت در آن، واجب، نَفَس کشیدنت در آن، تسبیح، خُفتنت در آن، عبادت، طاعتت در آن، پذیرفته، گناهانت در آن، آمرزیده، صداهایت در آن، شنیده شده، و مناجات در آن، مورد ترحّم است. از حبیبم پیامبر خدا شنیدم که میفرمود: خداوند متعال را در هنگام افطار هر شب ماه رمضان، آزادشدگانی از آتش است که شمار آنان را کسی جز خداوند نمیداند. شمار آنان، نزد او در علم غیب است.
پس چون آخرین شب این ماه شود، خداوند به شمار همه کسانی که در تمام این ماه آزاد کرده، آزاد خواهد نمود. مردی از قبیله هَمْدان برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! از آنچه حبیب تو درباره ماه رمضان فرمود، بیشتر بگو. فرمود: باشد! شنیدم که برادر و پسر عمویم، پیامبر خدا، میفرمود: «هر کس ماه رمضان را روزه بدارد و خود را در این ماه از حرامها نگه دارد، وارد بهشت میشود.» : «هر کس از روی ایمان و به خاطر اجر الهی، [ماه] رمضان را روزه بدارد، وارد بهشت میشود.» شنیدم که سَرور اوّلین و آخرین، پیامبر خدا میفرمود: «هر کس [ماه] رمضان را روزه بدارد و در شبهای آن حرام نخورد، وارد بهشت میشود.» شنیدم که برترینِ پیامبران و فرستادگان و فرشتگان مقرّب میفرمود: «همانا سَرور اوصیا، در سَرور ماهها کشته میشود.» گفتم: ای پیامبر خدا! سرور ماهها، کدام است و سرور اوصیا کیست؟ فرمود: «امّا سرور ماهها، ماه رمضان است و امّا سرور اوصیا، تویی، ای علی!» گفتم: ای پیامیر خدا! آیا چنین خواهد شد؟ فرمود: آری، به پروردگارم سوگند! همانا نگونبختترینِ امّت من، برادرِ پیکننده ناقه ثمود، برمیخیزد و ضربتی بر فرق سرت میزند که محاسنت از خون آن، رنگین میشود. پس مردم شروع به شیون کردند. و حضرت علی ع خطبهاش را به پایان برد و فرود آمد.
رساترین بشارت در ماه رمضان ( سلوک عارفانه)
(ای عزیز سالک!) از رساترین چیزی که در مژده برای ماه مبارک رمضان وارد شده است نفرین پیغمبر(ص) است برای کسی که در آن ماه گناهانش آمرزیده نشده باشد، آنجا که آن حضرت فرمود: «هر کس ماه رمضان بر او بگذرد و آمرزیده نشده باشد، خدا او را نیامرزد» (اقبال الاعمال، ص 270) و این دعا به لحاظ اینکه آن حضرت برای رحمت عالمیان مبعوث گردیده است، بشارت بزرگی برای وسعت و گستردگی رحمت و عام بودن آمرزش و غفران در این ماه میباشد. و اگر غیر از این میبود، با اینکه او «رحمهًْ للعالمین» است، مسلمانی را نفرین نمیکرد هر چند گناهکار باشد. -المراقبات، میرزا جواد آقاملکی تبریزی، ج1، ص 294
آشنائی با تاریخ اسلام: عبرت آموزی (و لقد اهلكنا القرون من قبلكم .... گذشته چراغ راه آینده است) آشنایی با علوم و موضوعات قرآنی( هدی و رحمه للمتقین)